به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ سید کامران یگانگی، عضو هیات علمی دانشگاه: تجربه تاریخ نشان میدهد که جنگها تنها در میدانهای نظامی تعیین تکلیف نمیشوند؛ بلکه در آزمایشگاهها، مراکز پژوهشی و اتاقهای فکر نیز مسیر بسیاری از تحولات شکل میگیرد. در تاریخ ملتها، دانشگاهها همواره یکی از منابع مهم تولید دانش و تحلیل برای مدیریت بحرانها بودهاند. هر جامعهای که بتواند ظرفیت علمی خود را در شرایط دشوار فعال کند، توان بیشتری برای عبور از بحرانها و حفظ انسجام اجتماعی خواهد داشت. در سنت فکری ایران نیز توجه به دانش و نهادهای علمی همواره بخشی از راهبرد حکمرانی بوده است. خواجه نظامالملک طوسی، وزیر نامدار و مقتدر دوره سلجوقیان، با تأسیس مدارس نظامیه تلاش کرد پیوندی میان دانش، مدیریت کشور و ثبات اجتماعی ایجاد کند. این تجربه تاریخی نشان میدهد که از نگاه اندیشمندان ایرانی، نهادهای علمی میتوانند نقشی مهم در استحکام جامعه و کارآمدی نظام حکمرانی داشته باشند.
دانشگاهها و تولید دانش برای شرایط بحران
نخستین و مهمترین نقش دانشگاهها در زمان جنگ، تولید دانش و فناوری برای پاسخ به نیازهای فوری کشور است. شرایط جنگی معمولاً مسائل پیچیدهای را پیش روی دولتها قرار میدهد که حل آنها بدون پشتوانه علمی ممکن نیست. از توسعه فناوریهای مهندسی و پزشکی گرفته تا مدیریت بحران، امنیت سایبری و تحلیل دادههای پیچیده، دانشگاهها میتوانند با بسیج ظرفیت علمی استادان و پژوهشگران به مراکز حل مسئله برای کشور تبدیل شوند. همچنین دانشگاهها میتوانند در کمک به تصمیمسازی و سیاستگذاری عمومی نیز نقش مهمی ایفا کنند. حضور متخصصان رشتههای مختلف از جمله مهندسی، اقتصاد، علوم اجتماعی، مدیریت و حقوق در دانشگاهها این امکان را فراهم میکند که تحلیلهای علمی و سناریوهای آیندهنگرانه در اختیار تصمیمگیران کشور قرار گیرد. در بسیاری از کشورها، اتاقهای فکر دانشگاهی در زمان بحران به یکی از منابع مهم مشاوره راهبردی برای دولتها تبدیل میشوند.
تجربههای تاریخی؛ دانشگاهها در کنار کشور
نگاهی به تجربههای تاریخی نیز اهمیت این نقش را نشان میدهد. در جریان جنگ جهانی دوم، دانشگاههای بریتانیا به مراکز مهم پژوهشهای علمی و فناورانه تبدیل شدند. بسیاری از دانشمندان دانشگاهی در قالب پروژههای ملی در حوزههایی مانند فناوری رادار، مهندسی و تحلیلهای علمی در خدمت نیازهای دفاعی کشور قرار گرفتند. این تجربه نشان داد که در شرایط بحرانی، ظرفیت علمی دانشگاهها میتواند به بخشی از زیرساخت پشتیبانی راهبردی کشور تبدیل شود. در ایران نیز در دوران جنگ تحمیلی ایران و عراق، دانشگاهها نقش قابل توجهی در پشتیبانی علمی و انسانی از کشور ایفا کردند. بسیاری از استادان و دانشجویان در حوزههای مختلف علمی، فنی و پزشکی در خدمت نیازهای ملی قرار گرفتند. دانشگاهها علاوه بر تربیت نیروی انسانی متخصص برای جبههها و مراکز درمانی، در حوزههایی مانند مهندسی، پزشکی و صنایع دفاعی نیز به حل مسائل کشور کمک کردند. این تجربه نشان داد که ظرفیت علمی دانشگاهها در شرایط بحران میتواند به سرمایهای مهم برای کشور تبدیل شود.
نقش دانشگاهها در جنگ شناختی و رسانهای
جنگهای امروز تنها در میدانهای نظامی رخ نمیدهند؛ بلکه ابعاد شناختی و رسانهای آنها نیز بسیار گسترده است. انتشار شایعات، اطلاعات نادرست و عملیات روانی میتواند بر افکار عمومی تأثیر بگذارد و فضای اجتماعی را دچار التهاب کند. در چنین شرایطی، دانشگاهها میتوانند با حضور فعال استادان و پژوهشگران در رسانهها و فضای عمومی، به تبیین علمی مسائل و افزایش آگاهی جامعه کمک کنند. تقویت سواد رسانهای، ارائه تحلیلهای علمی و ایجاد گفتوگوی عقلانی در جامعه از جمله اقداماتی است که میتواند به افزایش اعتماد عمومی و تقویت انسجام اجتماعی در شرایط بحران کمک کند.
نقش دانشگاهها در دیپلماسی علمی
در کنار همه این کارکردها، دانشگاهها میتوانند در دیپلماسی علمی نیز نقش مهمی ایفا کنند. حتی در شرایط تنشهای سیاسی و جنگی، ارتباطات علمی و دانشگاهی در بسیاری از موارد به عنوان یکی از آخرین پلهای ارتباطی میان ملتها باقی میماند. همکاریهای علمی، تبادل دانش و حضور دانشگاهیان در مجامع علمی بینالمللی میتواند به انتقال واقعیتهای علمی و انسانی جامعه به افکار عمومی جهان کمک کند.
علم؛ یکی از پایههای قدرت ملی
در نهایت، تجربه تاریخ نشان میدهد که قدرت واقعی ملتها علاوه بر توانایی ها و تجهیزات نظامی، در توان علمی، ظرفیت فکری و نهادهای دانشی آنها نیز ریشه دارد. هرچه ارتباط میان دانشگاه، جامعه و نظام تصمیمگیری قویتر باشد، توان کشور برای عبور از بحرانها و ساختن آیندهای پایدار نیز بیشتر خواهد بود.