به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ سال ۲۰۰۰ بود که محققان میانگین دامنه توجه انسان را ۱۲ ثانیه اندازه گرفتند. بیست و پنج سال بعد، این رقم به ۸.۲۵ ثانیه رسیده است. برای نسل Z (متولدین ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۲)، این عدد به ۶ تا ۸ ثانیه کاهش یافته است . این آمار به تنهایی کافی است تا بفهمیم چه بر سر توانایی ما برای تمرکز آمده است.
دکتر ناتالی اسکانلون، روانشناس بالینی در دانشگاه علوم پزشکی تگزاس، در این باره میگوید: «ما شاهد افزایش چشمگیر اختلالات مرتبط با استرس در میان نسل Z و آلفا هستیم. این نسلها با گوشی در دست وارد نوجوانی شدند و دسترسی فوری به شبکههای اجتماعی، نحوه تجربه جهان را تغییر داده است» .
«توجه اسپلیت»؛ توانایی که به بهای عملکرد فروخته میشود
یکی از ریشههای اصلی این بحران، پدیده «توجه اسپلیت» یا «چندوظیفگی رسانهای» است. پژوهشگران دانشگاه مریماک دریافتند که وقتی افراد مجبور میشوند توجه خود را بین دو کار بصری تقسیم کنند، زمان واکنش آنها بیش از دو برابر افزایش مییابد .
یافتههای یک مرور دامنهشناسانه که در سال ۲۰۲۵ توسط دانشگاه جنوب دانمارک منتشر شد، نشان میدهد که «چندوظیفگی رسانهای تفریحی در محیط مدرسه به طور مداوم با نتایج یادگیری ضعیفتر مرتبط است» . به عبارت دیگر، دانشآموزی که هنگام مطالعه گوشی به دست دارد، در حال تمرین ذهنی است که مغز را برای ناکارآمدی تربیت میکند.
پشت پرده «اسکرول»؛ مهندسی معتاد شدن
اصطلاح «پوسیدگی مغز» (Brain Rot) که توسط آکسفورد به عنوان کلمه سال ۲۰۲۴ انتخاب شد، دیگر فقط یک اصطلاح اینترنتی نیست؛ بلکه به واقعیتی بالینی برای نسلهای جوان تبدیل شده است .
این پدیده در اثر ساعتها اسکرول بیهدف و افزایش اتکا به هوش مصنوعی ایجاد میشود. دادههای منتشر شده در پایگاههای معتبر علمی مانند PubMed نشان میدهد که پوسیدگی مغز به کوتاهی دامنه توجه، فراموشی، اضطراب هنگام دوری از صفحه و نشانههای اولیه اختلال در کارکردهای اجرایی منجر میشود .
پلتفرمهایی مانند تیکتاک و اینستاگرام ریلز از حلقههای بازخوردی استفاده میکنند که سیستم دوپامین مغز، همان مرکز پاداشی را که شکر، قمار و مواد مخدر فعال میکنند، تحریک میکند . شما فکر میکنید دارید استراحت میکنید، اما در واقع مغزتان در حال مصرف مواد است.
مغز مهندسی شده برای حواسپرتی
مطالعات علوم اعصاب، مکانیسم این تغییرات را فاش کردهاند. طبق نتایج یک مطالعه تلفیقی در سال ۲۰۲۵ که تأثیر ویدیوهای کوتاه را بر نسل Z بررسی کرد، مصرف مداوم این محتواها با «تجزیه توجه، کاهش تمرکز پایدار و اختلال در حافظه کاری» همراه است .
جالبتر اینکه، نوروفیدبکهای این مطالعه نشان داد که نگاه کردن به این ویدیوها اتصالات بین مناطقی از مغز که مسئول کنترل اجرایی (قشر پیشپیشانی) و پردازش پاداش (استریاتوم) را مختل میکند . به عبارت ساده، شبکههای اجتماعی نه فقط عادت، بلکه ساختار فیزیکی مغز را تغییر میدهند.
حتی هوش مصنوعی نیز به این بحران دامن میزند. مطالعهای در مجله «Societies» نشان میدهد که نسل جوان به طور فزایندهای از هوش مصنوعی برای انجام تفکر به جای خودشان استفاده میکنند. این «تخلیه شناختی» منجر به «فرسایش مهارتها» میشود و نسل جدید را به مصرفکنندگان منفعل اندیشه تبدیل میکند .
هزینه پنهان برای خانواده و آینده
تأثیرات «توجه اسپلیت» فراتر از افت تحصیلی است و به بافت خانواده نیز نفوذ کرده است. تحقیقات نشان میدهد ارتباط مستقیمی بین استفاده از تلفن همراه در زمان غذای خانواده و افزایش احساس تنهایی و انزوا در نوجوانان وجود دارد.
اما همه راهها به بنبست ختم نمیشوند. محققان و روانشناسان بر راهکارهای عملی برای «سمزدایی دیجیتال» تأکید دارند. دکتر اسکانلون توصیه میکند: «ما باید ارتباطات انسانی واقعی و تمرکز حواس را در روال روزانه خود وارد کنیم. این به معنای محدودیت زمانی، خاموش کردن اعلانها، و مهمتر از همه، بازگرداندن بازی در فضای باز و گفتگوهای رو در رو به زندگی کودکان است» .
جمعبندی
نسل «اسکرول» در حال گذراندن یک آزمایش بزرگ مقیاس جهانی است که در آن، قدرتمندترین شرکتهای فناوری در مقابل کوچکترین واحد اجتماعی یعنی «خانواده» قرار گرفتهاند. کاهش دامنه توجه از ۱۲ به ۸ ثانیه، هشداری است که دیگر نمیتوان آن را نادیده گرفت. اگر والدین به نقش خود به عنوان «معمار محیط توجه» آگاه نباشند و قوانینی برای زمان صفحه نمایش، خواب و تعامل حضوری وضع نکنند، نسلی را تحویل خواهیم داد که توانایی تمرکز بر یک صفحه کتاب را ندارد، اما میتواند ساعتها در هزارتوهای الگوریتمی سرگردان بماند. زمان آن رسیده که از «اسکرول بیهدف» دست بکشیم و «تمرکز عمیق» را دوباره به کانون خانواده بازگردانیم.