هانتاویروسها خانوادهای از ویروسها هستند که توسط جوندگانی مانند موشهای صحرایی، موشهای خانگی و ولها حمل میشوند . انسان معمولاً از طریق تماس با ادرار، مدفوع یا بزاق جوندگان آلوده به این ویروس مبتلا میشود. راه اصلی ورود به بدن، استنشاق ذرات معلق آلوده در هواست که هنگام جارو کردن یا تمیز کردن مناطقی که جوندگان در آن تردد داشتهاند، ایجاد میشود . موارد ابتلا به هانتاویروس در نقاط مختلف جهان شایع است، اما خوشبختانه میزان شیوع آن نسبتاً کم است .
عفونت هانتاویروس بسته به منطقه جغرافیایی دو سندرم بالینی متفاوت ایجاد میکند. در قاره آمریکا، ویروسهای خانواده هانتا عمدتاً باعث «سندرم قلبی-ریوی هانتاویروس» (HCPS) میشوند که با علائمی شبیه آنفلوآنزا شروع شده و به سرعت به نارسایی تنفسی و شوک پیشرفت میکند. در اروپا و آسیا، نوع شایعتر این بیماری «تب خونریزیدهنده با سندرم کلیوی» (HFRS) است که کلیهها را هدف قرار میدهد .
میزان مرگ و میر هانتاویروس بسته به نوع آن متفاوت است. در آسیا و اروپا این میزان بین ۱ تا ۱۵ درصد گزارش شده، اما در قاره آمریکا این رقم میتواند تا حدود ۳۸ تا ۵۰ درصد نیز برسد . به عبارت دیگر، از هر ۱۰ نفری که به نوع شدید این بیماری مبتلا میشوند، حدود ۴ نفر ممکن است جان خود را از دست بدهند.
شیوع رویایی که به کابوس تبدیل شد
در تاریخ ۱ آوریل ۲۰۲۶، کشتی تفریحی «اموی هوندیوس» بندر اوشوآیا در آرژانتین را به مقصد سفری اقیانوسی ترک کرد. مسیر این سفر از مناطقی بکر و دورافتاده میگذشت: جنوبگان، جزایر جورجیای جنوبی، سنت هلنا و آسونسیون . این کشتی ۸۸ مسافر و ۵۹ خدمه را با خود حمل میکرد و هیچ کس تصور نمیکرد که این سفر ماجراجویانه به یک بحران جهانی سلامت تبدیل شود.
اولین نشانههای نگرانکننده در تاریخ ۶ آوریل ظاهر شد. یک مسافر مرد با علائمی شامل تب، سردرد و اسهال خفیف به پزشک کشتی مراجعه کرد. وضعیت او طی روزهای بعد به سرعت رو به وخامت گذاشت و در نهایت در ۱۱ آوریل جان باخت . از آنجا که علائم او شبیه بسیاری از بیماریهای تنفسی دیگر بود، در ابتدا به هانتاویروس مشکوک نشدند و نمونهای هم برای آزمایش گرفته نشد.
اما فاجعه ادامه یافت. همسر همان مسافر که در جزیره سنت هلنا از کشتی پیاده شده بود، هنگام پرواز به سمت ژوهانسبورگ دچار علائم شدید تنفسی شد و در ۲۶ آوریل در بیمارستان درگذشت. آزمایشهای انجام شده در آفریقای جنوبی نشان داد که او به هانتاویروس مبتلا بوده است . تا تاریخ ۸ مه ۲۰۲۶، سازمان جهانی بهداشت مجموعاً ۸ مورد ابتلا (۶ مورد قطعی و ۲ مورد مشکوک) را تأیید کرده که ۳ مورد از آنها منجر به مرگ شده است .
ویروس آندس؛ تفاوتی که نگرانکننده است
گونهای که این شیوع را ایجاد کرده «ویروس آندس» (Andes virus) نام دارد که بومی آمریکای جنوبی است . ویژگی منحصربهفرد این گونه در مقایسه با سایر هانتاویروسها توانایی آن در انتقال از انسان به انسان است، آن هم از طریق تماس نزدیک و طولانی مدت. در گذشته نیز مواردی از انتقال این ویروس در میان اعضای یک خانواده، شرکای جنسی و گاهی کادر درمان گزارش شده است
سازمان جهانی بهداشت تأکید کرده است که برای انتقال ویروس آندز بین افراد، تماس بسیار نزدیک و طولانی مدت لازم است. این ویژگی، این شیوع را از همهگیری کووید-۱۹ که از طریق قطرات تنفسی در فواصل کوتاه نیز منتقل میشد، کاملاً متمایز میکند. همانطور که دکتر تدروس ادهانوم، مدیرکل WHO، در پیامی خطاب به ساکنان جزایر قناری گفت: «باید به وضوح بشنوید: این یک کووید دیگر نیست» .
علائمی که باید جدی گرفت
علائم هانتاویروس به دو مرحله تقسیم میشود. در مرحله اول که معمولاً ۱ تا ۲ روز پس از مواجهه با ویروس شروع میشود، بیمار علائمی شبیه آنفلوآنزا شامل تب، لرز، خستگی شدید و دردهای عضلانی (به ویژه در نواحی ران، کمر و شانهها) را تجربه میکند. سردرد، سرگیجه و علائم گوارشی مانند تهوع، استفراغ و اسهال نیز ممکن است بروز کند .
مرحله دوم که بحرانیترین مرحله بیماری محسوب میشود، معمولاً ۴ تا ۱۰ روز پس از شروع علائم اولیه ظاهر میشود. در این مرحله، بیمار دچار سرفه، تنگی نفس و احساس سفتی در قفسه سینه میشود؛ علائمی که ناشی از تجمع مایع در ریههاست . در صورت عدم درمان به موقع، احتمال مرگ در ۲۴ تا ۴۸ ساعت آینده بسیار بالاست .
دوره نهفتگی (انکوباسیون) ویروس بین ۱ تا ۸ هفته است، به این معنا که فرد ممکن است هفتهها پس از مواجهه با منبع آلودگی، علائم را نشان دهد . به همین دلیل، ردیابی تماسها و پایش وضعیت مسافران کشتی تا چند هفته پس از بازگشتشان به کشورهایشان ادامه دارد.
درمان و پیشگیری؛ آنچه میتوان و نمیتوان کرد
در حال حاضر هیچ واکسن مؤثر و هیچ درمان اختصاصی ضدویروسی برای هانتاویروس وجود ندارد . اقدامات درمانی عمدتاً حمایتی هستند و شامل تأمین اکسیژن، تهویه مکانیکی، مایعات درمانی و در موارد شدید، استفاده از دستگاه اکسیژنرسانی غشایی خارج بدن (ECMO) میشود . هرچه بیمار زودتر به مرکز درمانی مجهز به بخش مراقبتهای ویژه منتقل شود، شانس زنده ماندنش بیشتر است.
بهترین راه مقابله با هانتاویروس، پیشگیری از ابتلاست. برای این کار باید هرگونه تماس با جوندگان و فضولات آنها را به حداقل رساند. توصیههای اصلی سازمان جهانی بهداشت و مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا (CDC) عبارتند از :
• جلوگیری از ورود جوندگان به منزل، محل کار یا خودرو با مسدود کردن سوراخها و شکافهای بزرگتر از یک مداد.
• استفاده از تلههای ضربهای (نه تلههای چسبی یا زنده) برای به دام انداختن موشها.
• نگهداری مواد غذایی و زباله در ظروف دربسته و ضد جوندگان.
• هنگام پاکسازی مناطق آلوده به جوندگان، از ماسک (ترجیحاً N95) و دستکش استفاده کنید و هرگز از جارو یا جاروبرقی استفاده نکنید، زیرا ذرات آلوده را در هوا پخش میکند. بهتر است ابتدا منطقه را با مواد ضدعفونیکننده یا آب و سفیدکننده خیس کنید، سپس با دستمال کاغذی تمیز کنید .
نگران باشیم یا نه؟
سازمان جهانی بهداشت برآورد میکند که خطر این شیوع برای جمعیت عمومی در سطح جهان «کم» است . این ارزیابی مبتنی بر چند واقعیت کلیدی است:
اول، گونه آندز تنها در صورت تماس بسیار نزدیک و طولانی مدت با فرد بیمار منتقل میشود و برخلاف ویروسهای تنفسی مانند آنفلوآنزا یا کرونا، قدرت سرایت بالایی ندارد. دوم، شیوع هنوز محدود به مسافران و خدمه همان کشتی است و موارد جدیدی در میان جمعیت عمومی کشورهای درگیر گزارش نشده است. سوم، مقامات بهداشتی کشورهای درگیر (از جمله آرژانتین، آفریقای جنوبی، بریتانیا، هلند و اسپانیا) هماهنگی نزدیکی برای ردیابی تماسها و ایزوله کردن افراد علامتدار دارند .
با این حال، به مسافرانی که به مناطق روستایی آمریکای جنوبی سفر میکنند (به ویژه آرژانتین، شیلی و اروگوئه) توصیه میشود از تماس با جوندگان خودداری کرده و در صورت بروز علائم تنفسی ناگهانی به پزشک مراجعه کنند و سابقه سفر خود را اعلام کنند .
هانتاویروس یادآوری است که بیماریهای مشترک بین انسان و حیوان همواره یکی از تهدیدهای جدی سلامت عمومی بودهاند. شیوع اخیر در کشتی کروز اقیانوس اطلس نشان داد که در جهانی که سفرهای بینالمللی بخش جداییناپذیر زندگی مدرن شده است، یک ویروس نادر از دل جنگلهای آمریکای جنوبی میتواند به قلب اقیانوس اطلس و سپس به کشورهای مختلف جهان راه پیدا کند.
اما نکته امیدوارکننده این است که سازمانهای بهداشتی جهانی این بار بسیار سریعتر و هماهنگتر از دوران همهگیری کووید-۱۹ عمل کردند. هماهنگی بینالمللی، اشتراک اطلاعات، ایزوله کردن به موقع بیماران و اطلاعرسانی شفاف به مردم باعث شده تا این شیوع تحت کنترل باقی بماند.
با این حال، عدم وجود واکسن و درمان اختصاصی برای هانتاویروس، اهمیت پیشگیری را دوچندان میکند. رعایت اصول بهداشتی، پرهیز از تماس با جوندگان و گزارش به موقع علائم میتواند جان انسانها را نجات دهد. همانطور که دکتر تدروس تأکید کرد، این یک کووید دیگر نیست؛ اما بیتوجهی به آن میتواند عواقب جبرانناپذیری داشته باشد .