به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ در بسیاری از خانوادهها، حال خوب ظاهری اعضا لزوماً به معنای برخورداری آنها از آرامش روانی نیست. ممکن است پدری با نگرانیهای اقتصادی و فشارهای شغلی دستوپنجه نرم کند، مادری از مسئولیتهای متعدد زندگی احساس فرسودگی داشته باشد یا فرزندی با اضطرابهای تحصیلی و نگرانی درباره آینده روبهرو باشد؛ اما هیچکدام نتوانند بهراحتی درباره آنچه تجربه میکنند صحبت کنند.
گاهی این سکوت از سر ملاحظه است؛ افراد نمیخواهند با بیان مشکلاتشان بار روانی دیگر اعضای خانواده را سنگینتر کنند. گاهی نیز تجربههای قبلی نشان داده است که بیان ناراحتی به سرزنش، مقایسه، نصیحتهای تکراری یا بیتوجهی منجر میشود. در چنین شرایطی، فرد بهتدریج یاد میگیرد احساساتش را پنهان کند و به جای درخواست کمک، بهتنهایی با مشکلاتش کنار بیاید.
این وضعیت زمانی نگرانکنندهتر میشود که سکوت به یک الگوی ارتباطی در خانواده تبدیل شود؛ الگویی که در آن اعضا از مشکلات یکدیگر اطلاع دقیقی ندارند و هرکس تصور میکند باید بهتنهایی از پس دشواریهای زندگی بربیاید.
فشارهای بیرونی چگونه به روابط خانوادگی منتقل میشوند؟
مشکلات اقتصادی، ناامنی شغلی، نگرانی درباره آینده فرزندان، سوگ، بیماری و تجربه بحرانهای اجتماعی میتوانند فشار روانی قابلتوجهی بر اعضای خانواده وارد کنند. این فشارها همیشه در قالب گفتوگو درباره مشکلات ظاهر نمیشوند و گاهی خود را در رفتارهای روزمره نشان میدهند.
کاهش تحمل، زودرنجی، پرخاشگری، کنارهگیری از جمع خانوادگی و کاهش تمایل به گفتوگو از جمله تغییراتی هستند که ممکن است در دورههای فشار روانی دیده شوند. در چنین شرایطی، اختلافهای کوچک نیز میتوانند به مشاجرههای طولانی تبدیل شوند و روابطی را که پیشتر بر پایه صمیمیت شکل گرفته بودند، تحت تأثیر قرار دهند.
گزارش روزنامه شرق درباره رنجهای نادیده نیز به روایت افرادی میپردازد که در اثر فشارهای اقتصادی، فقدان، اضطراب و تجربه بحرانهای اجتماعی، با فرسودگی روانی مواجه شدهاند. در این گزارش، یکی از زنان روایت میکند که دیگر در جمع دوستان تمایلی به بیان حال بد خود ندارد و در خانه نیز فضایی برای گفتوگو پیدا نمیکند؛ وضعیتی که به فاصله گرفتن او از محیط خانواده منجر شده است.
این روایتها نشان میدهند که سلامت روان تنها مسئلهای فردی نیست و شرایط روانی هر عضو خانواده میتواند بر کیفیت ارتباط سایر اعضا نیز اثر بگذارد.
وقتی خانه هم جای امنی برای گفتوگو نیست
یکی از مهمترین کارکردهای خانواده، فراهم کردن فضایی امن برای بیان احساسات و تجربههای فردی است. با این حال، گاهی فضای خانه بهگونهای شکل میگیرد که اعضا ترجیح میدهند درباره نگرانیها و مشکلات خود سکوت کنند.
مقایسه فرزندان با یکدیگر، کوچک شمردن ناراحتیها، قضاوت درباره احساسات همسر، سرزنش افراد به دلیل شکستها و تبدیل هر گفتوگو به نصیحت یا بازخواست، میتواند تمایل اعضای خانواده به بیان مشکلات را کاهش دهد.
برای مثال، نوجوانی که پس از یک شکست تحصیلی با واکنش تند والدین روبهرو میشود، ممکن است در تجربههای بعدی مشکلات خود را پنهان کند. همچنین همسری که هر بار از فشارهای روانی خود صحبت میکند، با بیتوجهی یا متهم شدن به حساسیت بیش از اندازه مواجه میشود، ممکن است بهتدریج از گفتوگو فاصله بگیرد.
در چنین شرایطی، سکوت الزاماً نشانه رضایت یا آرامش نیست؛ گاهی نتیجه این باور است که شنیده شدن و درک شدن دیگر امکانپذیر نیست.
سلامت روان جامعه در اعداد و ارقام
اهمیت توجه به این مسئله را میتوان در آمارهای سلامت روان نیز مشاهده کرد. بر اساس نتایج پیمایش ملی سلامت روان سال ۱۴۰۱ که در گزارش روزنامه شرق به آن اشاره شده است، ۲۵.۱ درصد ایرانیان در گروه سنی ۱۵ تا ۶۴ سال دستکم به یک اختلال روانپزشکی مبتلا بودهاند؛ این میزان در پیمایش سال ۱۳۹۰ برابر با ۲۳.۶ درصد گزارش شده بود.
همچنین در پیمایش سال ۱۴۰۱، افسردگی با شیوع ۱۳.۷ درصد در میان اختلالات روانپزشکی شایع قرار داشته است.
این آمارها نشان میدهند که سلامت روان نیازمند توجه جدی در سطح خانواده و جامعه است. البته نباید هر ناراحتی، اختلاف یا سکوتی را نشانه ابتلا به اختلال روانپزشکی دانست؛ اما نادیده گرفتن تغییرات پایدار رفتاری و روانی نیز میتواند فرصت شناسایی و دریافت کمک را از افراد بگیرد.
هزینهای که سکوت بر خانواده تحمیل میکند
یکی دیگر از موانع مهم در رسیدگی به مشکلات روانی، دشواری دسترسی به خدمات تخصصی است. هزینه جلسات رواندرمانی، کمبود خدمات حمایتی در برخی مناطق و نگرش منفی نسبت به مراجعه به روانشناس یا روانپزشک میتواند افراد را از دریافت کمک بازدارد.
در گزارش شرق، برخی افراد از کاهش جلسات رواندرمانی یا کنار گذاشتن درمان به دلیل هزینههای بالا سخن گفتهاند. این مسئله نشان میدهد که حتی در صورت آگاهی افراد از ضرورت دریافت کمک تخصصی، موانع اقتصادی میتوانند ادامه درمان را دشوار کنند.
در چنین شرایطی، خانواده میتواند نخستین حلقه حمایت باشد؛ البته حمایت خانوادگی به معنای جایگزین کردن اعضای خانواده با متخصصان سلامت روان نیست. شنیدن، همدلی و همراهی میتواند به فرد کمک کند احساس تنهایی کمتری داشته باشد، اما مشکلاتی مانند افسردگی و اضطراب شدید ممکن است به ارزیابی و درمان تخصصی نیاز داشته باشند.
خانواده چگونه میتواند شنونده بهتری باشد؟
بازگرداندن گفتوگو به روابط خانوادگی لزوماً به امکانات پیچیده یا برنامههای پرهزینه نیاز ندارد. گاهی تغییر در شیوه برخورد اعضا با یکدیگر میتواند زمینه بیان مشکلات را فراهم کند.
شنیدن بدون قضاوت، پرهیز از مقایسه، احترام به احساسات دیگران و خودداری از ارائه راهحلهای فوری، از جمله رفتارهایی است که به ایجاد فضای امن ارتباطی کمک میکند. اعضای خانواده باید بتوانند بدون نگرانی از تحقیر یا سرزنش، درباره ترسها، ناکامیها و نگرانیهای خود صحبت کنند.
همچنین والدین باید به فرزندان بیاموزند که ناراحتی، ترس و شکست بخشی از تجربه انسانی است و بیان آنها نشانه ضعف نیست. در زندگی مشترک نیز همسران باید برای شنیدن دغدغههای یکدیگر فرصت مشخصی در نظر بگیرند و اجازه ندهند مشغلههای روزمره تمام فضای ارتباطی آنها را اشغال کند.
در کنار این موارد، شناخت نشانههای هشداردهنده و مراجعه به متخصص در صورت تداوم یا شدت گرفتن مشکلات روانی اهمیت زیادی دارد.
خانهای که در آن میتوان از حال بد گفت
سلامت روان خانواده تنها با نبود اختلاف و مشاجره سنجیده نمیشود؛ بلکه توانایی اعضا برای مواجهه با دشواریها، بیان احساسات و حمایت از یکدیگر نیز بخشی از آن است.
خانوادهای که در آن افراد مجبور نیستند همیشه قوی، خوشحال و بینیاز به نظر برسند، فرصت بیشتری برای شناسایی مشکلات و کمک به یکدیگر دارد. قرار نیست اعضای خانواده تمام مشکلات یکدیگر را حل کنند، اما میتوانند شنوندهای قابل اعتماد باشند و در صورت نیاز، مسیر دریافت کمک تخصصی را هموار کنند.
شاید یکی از مهمترین پرسشهایی که هر خانواده باید از خود بپرسد این باشد: آیا اعضای این خانه میتوانند بدون ترس از قضاوت درباره حال بدشان حرف بزنند؟ پاسخ به همین پرسش میتواند نقطه شروعی برای توجه جدیتر به سلامت روان در محیط خانواده باشد.