به گزارش پایگاه خبریپیام خانواده؛ کودکانی که پیش از آنکه معنای شهرت و تبلیغات را بدانند، به چهرههای شناختهشده شبکههای اجتماعی تبدیل میشوند، بخشی از محتوای روزمره و درآمدزای صفحات والدین خود هستند؛ پدیدهای که در کنار فرصتهای اقتصادی، پرسشهای جدی درباره حریم خصوصی، امنیت، سلامت روان و حق انتخاب کودکان مطرح میکند.
در سالهای اخیر، گسترش شبکههای اجتماعی شکل تازهای از فعالیت تبلیغاتی را به وجود آورده است؛ فعالیتی که در آن زندگی خصوصی اعضای خانواده، بهویژه کودکان، به محتوایی برای جذب مخاطب و کسب درآمد تبدیل میشود. در این میان، برخی والدین با انتشار مستمر تصاویر و ویدئوهای فرزندان خود، از لحظات روزمره، بازیها، واکنشهای عاطفی و حتی موقعیتهای کاملاً خصوصی آنان برای تولید محتوا استفاده میکنند.
این پدیده که با عنوان «مامانبلاگری» و «کودکان اینفلوئنسر» شناخته میشود، صرفاً به انتشار عکسهای خانوادگی محدود نیست؛ در مواردی، حضور کودک در تبلیغات تجاری، همکاری با برندها و تولید محتوای سفارشی به بخشی از فعالیت اقتصادی صفحه والدین تبدیل میشود. مسئله اصلی نیز از همینجا آغاز میشود: آیا والدین میتوانند بدون در نظر گرفتن خواست و منافع بلندمدت فرزندشان، از تصویر و زندگی او کسب درآمد کنند؟
کودک اینفلوئنسر؛ از بازی روزمره تا فعالیت تبلیغاتی
«کودک اینفلوئنسر» به کودکی گفته میشود که به واسطه حضور در شبکههای اجتماعی و انتشار محتوا، مخاطبان قابلتوجهی به دست آورده و به چهرهای شناختهشده در فضای مجازی تبدیل شده است. بعضی از این کودکان به دلیل استعدادهای هنری، ورزشی یا مهارتهای خاص مورد توجه قرار میگیرند، اما گروهی دیگر صرفاً به دلیل نمایش زندگی روزمره و حضور مداوم در ویدئوهای خانوادگی به شهرت میرسند.
در برخی صفحات، حضور کودک حتی پیش از تولد آغاز میشود؛ از انتشار تصاویر آزمایش بارداری و سونوگرافی تا ثبت لحظات تولد و نخستین تجربههای زندگی. به این ترتیب، بخش بزرگی از هویت دیجیتال کودک پیش از آنکه توانایی تصمیمگیری درباره انتشار اطلاعات شخصی خود را داشته باشد، شکل میگیرد.
در چنین شرایطی، مرز میان خاطرهنگاری خانوادگی و فعالیت تجاری چندان روشن نیست. زمانی که تصاویر کودک در کنار معرفی محصول، تبلیغ برند یا محتوای حمایتشده منتشر میشود، دیگر نمیتوان صرفاً با یک ثبت خاطره خانوادگی روبهرو بود؛ بلکه بخشی از زندگی کودک به ابزار بازاریابی تبدیل شده است.
چرا برندها به سراغ کودکان میروند؟
کودکان در تبلیغات ظرفیت جلب توجه مخاطبان را دارند. نمایش یک کودک در حال بازی با اسباببازی، استفاده از لباس یا معرفی یک محصول میتواند برای مخاطبان خردسال جذاب باشد و بر خواستههای مصرفی آنان اثر بگذارد. از سوی دیگر، والدین و خانوادهها نیز ممکن است به واسطه اعتماد به چهرههای آشنای فضای مجازی، به توصیههای تبلیغاتی آنها توجه کنند.
برندها از این ظرفیت برای معرفی محصولات مرتبط با کودکان، پوشاک، اسباببازی، خوراکیها، لوازم آموزشی و خدمات خانوادگی استفاده میکنند. در این الگو، کودک هم بخشی از محتوای سرگرمکننده است و هم به عاملی برای جلب اعتماد و توجه مخاطب تبدیل میشود.
البته حضور کودک در تبلیغ الزاماً به معنای اثرگذاری بیشتر آن نیست. پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ در نشریه علمی «PLOS ONE» منتشر شد، با بررسی ۵۲۵۳ پست اینستاگرامی متعلق به ۱۰ اینفلوئنسر حوزه مادر و کودک در بریتانیا نشان داد کودکان در بیش از ۷۵ درصد پستها حضور داشتند و ۴۶.۴ درصد پستهایی که کودکان در آنها دیده میشد، شامل تبلیغات یا محتوای حمایتشده بود. با این حال، میزان پسندیدن پستها صرفاً به دلیل حضور کودک افزایش نیافته بود. این یافته نشان میدهد استفاده تبلیغاتی از تصویر کودکان گسترده است، اما نباید اثرگذاری تجاری آن را بدون بررسی و شواهد مستقل قطعی دانست.
حریم خصوصی کودک؛ حقی که والدین نباید نادیده بگیرند
یکی از مهمترین نگرانیها درباره فعالیت کودکان اینفلوئنسر، انتشار گسترده اطلاعات و تصاویر شخصی آنهاست. کودکی که در برابر دوربین قرار میگیرد، ممکن است در لحظه از دیده شدن لذت ببرد، اما لزوماً درکی از پیامدهای بلندمدت انتشار عمومی تصاویر خود ندارد.
تصاویر مربوط به بیماری، گریه، ترس، تنبیه، مشکلات جسمی، عادتهای شخصی یا موقعیتهای خصوصی کودک ممکن است در آینده برای او شرمآور و آزاردهنده باشد. مسئله این است که محتوای منتشرشده در فضای مجازی بهسادگی از کنترل منتشرکننده خارج میشود و حتی حذف یک پست نیز لزوماً به معنای از بین رفتن نسخههای ذخیرهشده یا بازنشرشده آن نیست.
صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) در توصیههای خود درباره پدیده «اشتراکگذاری والدین» یا Sharenting تأکید میکند که انتشار اطلاعات کودکان بدون مشارکت دادن آنها در تصمیمگیری، میتواند حق حریم خصوصی و حق اظهار نظر کودک را نادیده بگیرد. این سازمان همچنین نسبت به امکان سوءاستفاده از تصاویر، بازنشر خارج از کنترل و استفادههای نامناسب از محتوای مربوط به کودکان هشدار داده است.
امنیت کودک؛ از افشای اطلاعات تا سوءاستفاده از تصاویر
انتشار مداوم تصاویر و جزئیات زندگی کودک ممکن است اطلاعاتی را آشکار کند که در نگاه نخست بیاهمیت به نظر میرسند؛ برای مثال، نام مهدکودک یا مدرسه، محل رفتوآمد، برنامه روزانه، مکانهای مورد علاقه و حتی نشانههایی از محل سکونت خانواده.
ترکیب این اطلاعات میتواند امکان شناسایی و ردیابی کودک را برای افراد ناشناس آسانتر کند. افزون بر این، تصاویر عمومی ممکن است بدون اطلاع والدین ذخیره، بازنشر یا در زمینههایی کاملاً متفاوت استفاده شوند.
گزارشهای یونیسف درباره امنیت کودکان در فضای آنلاین نیز بر خطرهایی مانند سوءاستفاده جنسی، فریب و برقراری ارتباط با هدف بهرهکشی، اخاذی و استفاده نامناسب از تصاویر تأکید دارند. با گسترش ابزارهای هوش مصنوعی، امکان دستکاری تصاویر و تولید محتوای جعلی نیز نگرانیهای تازهای ایجاد کرده است.
بنابراین، حتی اگر والدین قصد آسیب رساندن به فرزند خود را نداشته باشند، انتشار عمومی و بدون محدودیت تصاویر کودک میتواند زمینه بروز خطرهایی را فراهم کند که کنترل آنها در اختیار خانواده نیست.
شهرت زودهنگام و فشار دائمی برای دیده شدن
کودکی دوره بازی، تجربه کردن، اشتباه کردن و شکلگیری تدریجی هویت فردی است. اما کودکی که بهطور مستمر در معرض دوربین قرار دارد، ممکن است بهتدریج یاد بگیرد که رفتارهایش باید برای مخاطبان جذاب باشد و واکنش دیگران به تصاویرش اهمیت زیادی دارد.
در چنین شرایطی، احتمال دارد کودک میان تجربه واقعی احساسات و نمایش آنها برای مخاطب دچار تعارض شود. او ممکن است برای جلب توجه، خنداندن دنبالکنندگان یا تکرار رفتارهایی که قبلاً بازخورد مثبت گرفتهاند، تحت فشار قرار بگیرد.
همچنین شهرت در سنین پایین میتواند کودک را با انتقاد، تمسخر، قضاوت و مقایسه اجتماعی روبهرو کند؛ تجربههایی که مدیریت آنها برای فردی با توانایی عاطفی و شناختی در حال رشد آسان نیست. البته نمیتوان درباره همه کودکان اینفلوئنسر یک پیامد روانی یکسان در نظر گرفت، اما تداوم فشار برای تولید محتوا و جلب رضایت مخاطب، موضوعی است که باید جدی گرفته شود.
وقتی زندگی کودک به منبع درآمد خانواده تبدیل میشود
یکی از ابعاد کمتر مورد توجه این پدیده، مسئله بهرهکشی اقتصادی است. در برخی صفحات، کودک بخش اصلی جذابیت محتواست و همکاریهای تبلیغاتی، درآمد مستقیم یا غیرمستقیم خانواده به حضور او وابسته میشود.
در این وضعیت، ممکن است برنامه روزانه کودک تحت تأثیر نیاز به تولید محتوا قرار بگیرد؛ از ضبط مکرر ویدئو و تکرار صحنهها تا حضور در تبلیغات و نمایش واکنشهایی که برای مخاطب جذابتر است. اگر کودک نتواند بهراحتی از حضور در مقابل دوربین امتناع کند، مرز میان مشارکت داوطلبانه و فشار خانوادگی نیز مبهم میشود.
از سوی دیگر، درآمد حاصل از این فعالیتها لزوماً به خود کودک تعلق نمیگیرد. ممکن است سالها از تصویر و حضور او برای کسب درآمد استفاده شود، بیآنکه سهم مالی مشخصی برای آیندهاش کنار گذاشته شود. به همین دلیل، موضوع حمایت مالی از کودکان اینفلوئنسر در برخی کشورها به یکی از محورهای قانونگذاری تبدیل شده است.
برای نمونه، ایالت ایلینوی آمریکا از اول ژوئیه ۲۰۲۴ مقرراتی را برای حمایت از کودکانی تصویب کرد که در ویدئوهای درآمدزای خانوادگی حضور دارند. بر اساس این مقررات، در صورت تحقق شرایط مشخص، بخشی از درآمد حاصل از محتوا باید در حسابی امانی به نام کودک نگهداری شود تا در بزرگسالی در اختیار او قرار گیرد. چنین اقداماتی نشان میدهد که برخی نظامهای حقوقی، حضور کودکان در محتوای درآمدزا را صرفاً یک فعالیت خانوادگی نمیدانند و برای آن ملاحظات حمایتی در نظر گرفتهاند.
وضعیت حقوقی؛ مسئولیت والدین در برابر حقوق کودک
در ایران نیز موضوع حفظ حریم خصوصی و حمایت از کودکان در فضای مجازی از منظر حقوقی اهمیت دارد. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب سال ۱۳۹۹، در ماده ۱۹، افشای هویت و اطلاعات یا اسرار طفل و نوجوان بزهدیده یا در وضعیت مخاطرهآمیز را در شرایطی که موجب آسیب به کودک یا خانواده او شود، ممنوع کرده است.
همچنین ماده ۱۷ قانون جرائم رایانهای، که در ماده ۷۴۵ قانون مجازات اسلامی نیز بازتاب یافته، انتشار صوت، تصویر یا فیلم خصوصی و خانوادگی دیگری بدون رضایت او را در صورتی که موجب ضرر یا هتک حیثیت شود، قابل مجازات میداند. با این حال، انطباق این مقررات بر هر مورد انتشار تصویر کودک، به شرایط پرونده و تشخیص مراجع قضایی بستگی دارد و نمیتوان هر نوع انتشار تصویر کودک را بهطور خودکار جرم تلقی کرد.
در کنار این مقررات، مسئله مهمتر، ضرورت تدوین ضوابط روشن برای فعالیت تجاری مبتنی بر تصویر کودکان است؛ ضوابطی که علاوه بر حفظ حریم خصوصی، موضوع رضایت متناسب با سن، محدودیت ساعات تولید محتوا، منع نمایش موقعیتهای تحقیرآمیز، شفافیت درآمد و سهم مالی کودک را نیز در بر بگیرد.
حق کودکی را نمیتوان به تعداد دنبالکنندگان فروخت
انتشار تصاویر خانوادگی در فضای مجازی بهخودیخود به معنای آسیب رساندن به کودک نیست و بسیاری از والدین با نیت ثبت خاطرات و ارتباط با نزدیکان، عکسها و ویدئوهای فرزندان خود را به اشتراک میگذارند. با این حال، زمانی که این حضور به فعالیت مستمر تبلیغاتی و منبع درآمد تبدیل میشود، مسئولیت والدین نیز ابعاد تازهای پیدا میکند.
کودک باید فرصت داشته باشد بدون فشار برای تولید محتوا، جلب رضایت مخاطبان یا ایفای نقش تبلیغاتی، دوران کودکی خود را تجربه کند. والدین نیز باید پیش از انتشار هر تصویر یا ویدئو، به این پرسش پاسخ دهند که آیا این محتوا در آینده به نفع فرزندشان خواهد بود و آیا او در سن مناسب، با انتشار آن موافقت میکند؟
شهرت و درآمد ممکن است برای خانواده جذاب باشد، اما هیچکدام نباید بر حق کودک برای امنیت، حریم خصوصی، کرامت و داشتن یک زندگی عادی سایه بیندازد. در نهایت، معیار سنجش موفقیت یک صفحه مجازی نباید تعداد دنبالکنندگان یا درآمد تبلیغاتی آن باشد؛ بلکه باید دید این فعالیت چه هزینهای برای کودکی میپردازد که هنوز فرصت انتخاب درباره آینده و تصویر عمومی خود را ندارد.