به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ تا چند سال پیش، انتخاب یک کتاب داستان، کارتون یا بازی برای کودک بیشتر تحت تأثیر خانواده، دوستان، مدرسه و محیط فرهنگی او قرار داشت. کودک ممکن بود با معرفی معلم به سراغ کتابی برود، در یک مهمانی با بازی تازهای آشنا شود یا از طریق دوستانش یک انیمیشن را دنبال کند. اما امروز بخش قابلتوجهی از مواجهه کودکان با محصولات فرهنگی در محیطهای دیجیتال اتفاق میافتد؛ محیطی که انتخابها در آن صرفاً بر اساس علاقه و خواسته مخاطب شکل نمیگیرند.
الگوریتمهای توصیهگر با بررسی رفتار کاربران، از جمله ویدئوهای تماشا شده، مدتزمان مشاهده، جستوجوها و واکنشها، تلاش میکنند محتوای بعدی را متناسب با علایق احتمالی آنها پیشنهاد دهند. این سازوکار در ظاهر به شخصیسازی تجربه کاربری کمک میکند، اما وقتی کودک بارها با محتوایی مشابه مواجه میشود، ممکن است فرصت آشنایی با موضوعات و سلیقههای متفاوت را از دست بدهد.
در واقع، مسئله فقط این نیست که کودک چه محتوایی تماشا میکند؛ بلکه این است که چه محتواهایی اساساً در معرض دید او قرار میگیرند و چه گزینههایی از دایره انتخابش خارج میشوند. به این ترتیب، الگوریتمها بدون آنکه مستقیماً به کودک دستور دهند چه چیزی را ببیند، میتوانند بر مسیر علایق و انتخابهای فرهنگی او اثر بگذارند.
یونیسف نیز در گزارشی درباره کودکان در فضای دیجیتال هشدار داده است که سامانههای توصیهگر میتوانند به تقویت کلیشهها، کنار گذاشته شدن برخی گروهها و مواجهه کودکان با محتوای نامناسب منجر شوند.
وقتی محبوبیت جای کیفیت را میگیرد
یکی از چالشهای مهم در فضای دیجیتال، تفاوت میان محتوای پرمخاطب و محتوای باکیفیت است. الگوریتمهایی که موفقیت خود را بر اساس میزان تعامل کاربران و مدتزمان حضور آنها در پلتفرم میسنجند، لزوماً محتوایی را پیشنهاد نمیکنند که از نظر فرهنگی، آموزشی یا تربیتی ارزش بیشتری داشته باشد.
برای مثال، ممکن است یک کودک پس از تماشای چند ویدئوی سرگرمکننده، بهتدریج با حجم زیادی از محتوای مشابه مواجه شود؛ درحالیکه کتابهای داستان، انیمیشنهای خلاقانه، آثار هنری و برنامههای علمی متناسب با سن او کمتر در معرض دید قرار بگیرند.
این مسئله به معنای نامناسب بودن تمام پیشنهادهای الگوریتمی نیست؛ بلکه نشان میدهد معیارهای تجاری پلتفرمها همیشه با نیازهای رشدی و فرهنگی کودکان همسو نیستند.
یافتههای یک مطالعه منتشرشده در مجله علمی JAMA Network Open در سال ۲۰۲۴ نیز نشان داد که پیشنهادهای خودکار یک پلتفرم اشتراک ویدئو میتوانند کودکان را در معرض محتوای متنوعی با کیفیت و تناسب سنی متفاوت قرار دهند. پژوهشگران بر ضرورت توجه به طراحی پلتفرمها و آثار آن بر تجربه رسانهای کودکان تأکید کردهاند.
حق انتخاب فرهنگی؛ فراتر از دسترسی به اینترنت
دسترسی به اینترنت و ابزارهای دیجیتال بهتنهایی به معنای برخورداری کودکان از فرصت برابر فرهنگی نیست. ممکن است دو کودک به تلفن همراه و اینترنت دسترسی یکسانی داشته باشند، اما به دلیل تفاوت در امکانات خانوادگی، نوع پلتفرمهای مورد استفاده، سواد رسانهای والدین و کیفیت محتوای در دسترس، تجربههای فرهنگی کاملاً متفاوتی پیدا کنند.
حق انتخاب فرهنگی زمانی معنا پیدا میکند که کودک امکان آشنایی با طیف متنوعی از آثار، روایتها، زبانها و تجربههای فرهنگی را داشته باشد و بتواند متناسب با سن و توانایی خود میان آنها انتخاب کند.
اگر دسترسی کودک به محتوای فرهنگی صرفاً به پیشنهادهای یک سامانه محدود شود، تنوع انتخاب نیز ممکن است کاهش پیدا کند. از همین رو، مسئله عدالت فرهنگی در عصر دیجیتال دیگر فقط به ساخت کتابخانه، توسعه مراکز فرهنگی یا افزایش تولید آثار کودک محدود نیست؛ بلکه باید به دیدهشدن و در دسترس قرار گرفتن این آثار در فضای مجازی نیز توجه کرد.
گزارش یونیسف در سال ۲۰۲۶ درباره منافع کودکان در سیاستگذاری دیجیتال نیز با اتکا به دیدگاه بیش از ۲۰۰ کودک از هفت کشور، بر ضرورت مشارکت دادن خود کودکان در طراحی محیطهای دیجیتال، دسترسی عادلانه و توجه به تنوع تجربههای آنلاین تأکید کرده است
خانواده؛ تماشاگر منفعل انتخابهای دیجیتال نباشد
در چنین شرایطی، خانواده نمیتواند صرفاً با خرید ابزارهای دیجیتال یا نصب برنامههای کنترل والدین، مسئولیت خود را در قبال تجربه فرهنگی فرزندان انجامشده بداند. آنچه اهمیت دارد، همراهی فعال والدین با کودکان و ایجاد فرصت برای تجربههای متنوع فرهنگی است.
تماشای مشترک فیلم، گفتوگو درباره محتوای دیدهشده، معرفی کتابهای متنوع، حضور در کتابخانه و مراکز فرهنگی و فراهم کردن فرصت بازیهای جمعی میتواند به کودکان کمک کند تا از مصرفکنندگان منفعل محتوا به مخاطبانی پرسشگر و انتخابگر تبدیل شوند.
سواد رسانهای نیز در این میان اهمیت زیادی دارد. کودک باید بهتدریج یاد بگیرد چرا یک محتوا به او پیشنهاد شده، چه کسی آن را تولید کرده و آیا محبوبیت یک اثر الزاماً به معنای ارزشمند بودن آن است یا خیر.
از سوی دیگر، محدودیتهای افراطی و ممنوعیتهای بدون گفتوگو نیز لزوماً به شکلگیری انتخاب آگاهانه منجر نمیشوند. هدف باید تقویت قدرت تشخیص کودک باشد، نه صرفاً حذف ابزارهای دیجیتال از زندگی او.
یونیسف نیز در توصیههای خود به خانوادهها بر گفتوگو درباره سازوکار پیشنهاد محتوا و آگاه کردن کودکان از نحوه اثرگذاری الگوریتمها تأکید میکند
نهادهای فرهنگی در رقابت با الگوریتمها
در کنار خانواده، نهادهای فرهنگی نیز مسئولیت مهمی در ایجاد فرصتهای برابر برای دسترسی کودکان به محتوای باکیفیت دارند. کتابخانههای عمومی، کانونهای فرهنگی، مدارس و مراکز تولید آثار کودک باید بتوانند متناسب با تحولات دنیای دیجیتال، شیوههای تازهای برای معرفی و عرضه محصولات فرهنگی پیدا کنند.
تولید محتوای جذاب و متناسب با نیازهای کودکان، حمایت از آثار خلاقانه، تقویت کتابخوانی و فراهم کردن امکان دسترسی کودکان مناطق کمبرخوردار به محصولات فرهنگی، بخشی از این مسئولیت است.
در این میان، پلتفرمهای دیجیتال نیز نباید تمام مسئولیت را به خانوادهها واگذار کنند. شفافیت در سازوکار پیشنهاد محتوا، توجه به تناسب سنی، کاهش تبلیغات هدفمند برای کودکان و در نظر گرفتن تنوع فرهنگی در طراحی الگوریتمها از جمله اقداماتی است که میتواند محیط دیجیتال را با نیازهای کودکان سازگارتر کند.
راهنمای کمیسیون اروپا درباره حفاظت از کودکان در فضای دیجیتال نیز بر ضرورت ارزیابی و اصلاح سامانههای توصیهگر با اولویت دادن به ایمنی، تنوع، فراگیری و عدالت تأکید دارد.
کودکان به فرصت انتخاب نیاز دارند، نه فقط محتوای بیشتر
گسترش فناوریهای دیجیتال فرصتهای تازهای برای یادگیری، سرگرمی و آشنایی کودکان با فرهنگهای مختلف ایجاد کرده است؛ اما افزایش حجم محتوا لزوماً به معنای افزایش تنوع انتخاب نیست. ممکن است کودک ساعتها در فضای مجازی حضور داشته باشد، اما همچنان با مجموعه محدودی از موضوعات و سلیقههای تکراری مواجه شود.
مسئله اصلی، حذف فناوری از زندگی کودکان نیست؛ بلکه باید میان فرصتهای دنیای دیجیتال و نیازهای واقعی رشد فرهنگی و اجتماعی آنها تعادل برقرار شود. کودکان برای شکل دادن به سلیقه و هویت فرهنگی خود به تجربههای متنوع، مواجهه با دیدگاههای متفاوت و فرصت آزمودن انتخابهای تازه نیاز دارند.
اگر قرار است نسل آینده در انتخابهای فرهنگی خود استقلال و قدرت تشخیص داشته باشد، خانوادهها، مدارس، نهادهای فرهنگی و شرکتهای فناوری باید این حق را جدی بگیرند؛ چراکه کودکی که فقط آنچه را الگوریتمها پیش رویش قرار میدهند میبیند، ممکن است فرصت کشف بسیاری از جهانهای دیگری را که میتوانست دوست داشته باشد، از دست بدهد.