به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ امروز دیگر سالمندی را نمیتوان صرفاً به سالهای پایانی زندگی و نیاز به مراقبت تقلیل داد. انسانها بیش از گذشته عمر میکنند و همین افزایش طول عمر، خانواده و جامعه را با پرسشهای تازهای روبهرو کرده است؛ سالمندان چگونه میتوانند استقلال خود را حفظ کنند؟ چه کسی مسئول مراقبت از آنان خواهد بود؟ و خانوادهها تا چه اندازه برای سالهایی که والدین و اعضای مسن خانواده به حمایت بیشتری نیاز دارند، آمادهاند؟ روز جهانی سالمندان امسال با تأکید بر بازاندیشی در نظامها برای زندگی طولانیتر، دقیقاً همین تغییر نگاه را مورد توجه قرار داده است.
سالمندی؛ مرحلهای تازه از زندگی
اول اکتبر هر سال به عنوان روز جهانی سالمندان گرامی داشته میشود؛ مناسبتی که سازمان ملل در سال ۱۹۹۰ آن را تعیین کرد. امسال این روز با شعار «عصر طول عمر؛ بازاندیشی در نظامها برای زندگی طولانیتر» برگزار میشود؛ شعاری که نشان میدهد افزایش طول عمر، تنها یک اتفاق جمعیتی نیست، بلکه تغییری است که میتواند بر خانواده، سلامت، اقتصاد و روابط اجتماعی اثر بگذارد.
در واقع، وقتی افراد سالهای بیشتری از زندگی خود را تجربه میکنند، مسئله فقط این نیست که «چند سال بیشتر زندگی میکنیم»؛ بلکه این پرسش مطرح میشود که این سالهای اضافه را چگونه زندگی خواهیم کرد؟
اگر سالهای طولانیتر زندگی با استقلال، سلامت، ارتباط اجتماعی و مشارکت همراه باشد، سالمندی میتواند مرحلهای فعال و ارزشمند باشد. اما اگر این سالها با انزوا، بیماری، وابستگی و حذف شدن از روابط اجتماعی همراه شود، افزایش طول عمر به تنهایی نمیتواند به معنای افزایش کیفیت زندگی باشد.
ایران به سرعت در حال سالمند شدن است
تغییرات جمعیتی ایران باعث شده موضوع سالمندی دیگر مسئلهای مربوط به آینده دور نباشد.
بر اساس اعلام اخیر رئیس گروه بهداشت سالمندان وزارت بهداشت، اکنون بیش از ۱۰ میلیون نفر، معادل حدود ۱۲ درصد جمعیت کشور، سالمند هستند. همچنین بر اساس پیشبینیهای مرکز آمار، سهم سالمندان از جمعیت کشور تا سال ۱۴۳۰ میتواند از ۲۶ درصد فراتر برود.
UNFPA نیز ایران را یکی از کشورهایی میداند که با سرعت بالایی در حال تجربه سالمندی جمعیت است و پیشبینی کرده است که تا سال ۲۰۵۰، حدود ۲۷.۹ درصد جمعیت ایران بالای ۶۰ سال باشند.
این اعداد فقط نمودارهای جمعیتی نیستند؛ پشت هر عدد، یک خانواده قرار دارد؛ پدر یا مادری که به سالمندی میرسد، فرزندانی که ممکن است مسئولیت مراقبت از او را بر عهده بگیرند و نسلی که باید خود را برای این تغییر آماده کند.
وقتی خانواده کوچکتر میشود
یکی از مهمترین تغییراتی که همزمان با سالمندی جمعیت رخ میدهد، کوچکتر شدن خانوادههاست.
در خانوادههای پرجمعیتتر، مسئولیت مراقبت از والدین سالمند میتوانست میان چند فرزند تقسیم شود. اما وقتی تعداد فرزندان کاهش پیدا میکند، ممکن است مسئولیت مراقبت از والدین بر دوش یک یا دو نفر قرار بگیرد.
از سوی دیگر، افزایش سالمندان تنها، کاهش اندازه خانواده و تغییر سبک زندگی باعث شده موضوع مراقبت از سالمندان بیش از گذشته نیازمند برنامهریزی باشد. وزارت بهداشت نیز با اشاره به افزایش سالمندان و کاهش تعداد فرزندان، تربیت مراقبان رسمی سالمندان را در دستور کار قرار داده است.
بنابراین، مسئله آینده فقط این نیست که چه تعداد سالمند خواهیم داشت؛ مسئله مهمتر این است که چه تعداد خانواده آماده مراقبت و همراهی با آنان هستند.
سالمند؛ فقط دریافتکننده کمک نیست
یکی از اشتباهات رایج درباره سالمندی، تعریف سالمند به عنوان فردی است که دائماً به کمک دیگران نیاز دارد.
در حالی که بسیاری از سالمندان میتوانند همچنان نقشهای مهمی در خانواده و جامعه داشته باشند. تجربه، دانش، مهارت، خاطرات و ارتباط میان نسلها، بخشی از سرمایهای است که سالمندان با خود به خانواده منتقل میکنند.
پدربزرگ یا مادربزرگی که برای نوههایش داستانی از گذشته تعریف میکند، مادری که همچنان در تصمیمهای خانواده مشارکت دارد یا پدری که تجربه سالها کار و زندگی خود را در اختیار فرزندان قرار میدهد، صرفاً یک فرد نیازمند مراقبت نیست؛ او بخشی از هویت و حافظه خانوادگی است.
سازمان ملل نیز در رویکرد امسال خود بر این نکته تأکید دارد که سالمندان باید به عنوان افرادی دارای حق، تجربه و نقش اجتماعی دیده شوند، نه صرفاً دریافتکنندگان خدمات.
مراقبت فقط دارو و درمان نیست
وقتی از مراقبت سالمندان صحبت میکنیم، ذهن بسیاری از افراد به سمت بیماری، دارو، پزشک و مراقبت جسمی میرود؛ در حالی که سالمندی ابعاد دیگری نیز دارد.
تنهایی، کاهش ارتباطات اجتماعی، از دست دادن نقشهای شغلی، محدود شدن رفتوآمد و احساس کنار گذاشته شدن از زندگی خانواده میتواند کیفیت زندگی سالمند را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل، مراقبت واقعی از سالمند باید مجموعهای از نیازها را دربر بگیرد؛ از سلامت جسم و تغذیه گرفته تا تحرک، سلامت روان، ارتباط اجتماعی و حفظ استقلال.
وزارت بهداشت نیز در الگوی جدید «مراقبت یکپارچه سالمندان» بر ارزیابی حوزههایی مانند بینایی، شنوایی، تغذیه، تحرک، سلامت روان و شناخت تأکید کرده است؛ رویکردی که هدف آن حفظ ظرفیت عملکردی و استقلال سالمند است.
خانهای که سالمند در آن احساس «اضافه بودن» نکند
شاید یکی از مهمترین مسئولیتهای خانواده، ایجاد فضایی باشد که سالمند در آن احساس کند هنوز عضوی مؤثر و ارزشمند از خانواده است.
گاهی سالمندان بیش از کمک مالی یا حتی مراقبت جسمی، به شنیده شدن نیاز دارند. اینکه فرزندان برای دیدار و گفتوگو وقت بگذارند، نظر والدین را بپرسند، آنها را در فعالیتهای خانوادگی شریک کنند و اجازه دهند همچنان نقش خود را در خانواده داشته باشند، میتواند به حفظ احساس تعلق کمک کند.
البته حفظ این نقش به معنای نادیده گرفتن نیازهای واقعی سالمند نیست. خانواده باید میان احترام به استقلال فردی و توجه به نیازهای مراقبتی تعادل برقرار کند.
کمک کردن با تصمیم گرفتن به جای سالمند یکی نیست؛ مراقبت کردن با حذف کردن فرد از زندگی خانوادگی تفاوت دارد.
نسل جدید باید سالمندی را از امروز بشناسد
آمادگی برای سالمندی فقط وظیفه سالمندان امروز نیست. نسل جوان نیز باید از همین امروز بداند که سالمندی بخشی طبیعی از مسیر زندگی است.
کودکی که رابطه خوبی با پدربزرگ و مادربزرگ خود دارد، علاوه بر تجربه یک رابطه عاطفی ارزشمند، درک واقعیتری از تغییرات زندگی پیدا میکند. گفتوگو میان نسلها میتواند تجربه و حافظه خانوادگی را منتقل کند و در عین حال به سالمند احساس حضور و اثرگذاری بدهد.
در این میان، خانواده میتواند نقش مهمی در آموزش احترام، صبوری و مسئولیتپذیری میان نسلها داشته باشد.
طول عمر بیشتر، زندگی بهتر میخواهد
جهان در حال پیر شدن است و ایران نیز از این روند جدا نیست. سازمان ملل پیشبینی میکند جمعیت افراد ۶۰ ساله و بیشتر در جهان از حدود ۱.۲ میلیارد نفر در سال ۲۰۲۵ به ۲.۱ میلیارد نفر در سال ۲۰۵۰ برسد.
بنابراین، سالمندی دیگر مسئلهای حاشیهای نیست که فقط در روز جهانی سالمندان درباره آن صحبت کنیم. این موضوع به آینده خانوادهها، نظام سلامت، بازار کار، تأمین اجتماعی، شهرسازی و حتی روابط میان نسلها مربوط میشود.
اما شاید مهمتر از همه این باشد که نگاه خودمان به سالمندی را تغییر دهیم.
سالمند فقط کسی نیست که باید از او مراقبت کرد؛ او انسانی است که سالها زندگی کرده، تجربه اندوخته و همچنان میتواند در خانواده و جامعه نقش داشته باشد.
اگر قرار است انسانها سالهای بیشتری زندگی کنند، هدف نباید فقط اضافه کردن سال به زندگی باشد؛ باید کاری کنیم که سالهای بیشتری از زندگی نیز با کرامت، استقلال، ارتباط و معنا همراه باشد.