به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ شاید خیلی ساده به نظر بیاید، اما آیا تا به حال از خود پرسیدهاید که چرا امروزه یکی از مهمترین منابع کسب اطلاعات در خصوص هر موضوع مبهمی که به ذهنمان میرسد، مراجعه به یک موتور جستوجوی اینترنتی، تایپ یک کلیدواژه و فشردن کلید اینترنت است؟ این سادهترین روشی است که نسل امروز به عنوان یک فرصت بیبدیل و غیرقابلکتمان در اختیار دارد و به جرأت میتوان گفت در هیچ مقطعی از تاریخ بشر دسترسی به اطلاعات - حتی از نوع عمومی آن - به این سهولت امکانپذیر نبوده است.
نیاز به گفتوگو؛ انگیزهای برای حضور در فضای مجازی
میل غریزی انسان به گفتوگو کردن و ابراز وجود، شاید یکی از دلایل مهم انباشتگی اطلاعات در فضای مجازی است. رشد سریع تالارهای گفتوگو یا وبلاگهای متنوعی که امروزه شاهد آن هستیم، بیانگر وجود نوعی نیاز به ارتباط در فضایی است که دارای ویژگیهایی منحصر به فرد بوده و این امکان را به افراد میدهد تا ضمن بیان دغدغهها، علایق و تجربیات خود در این محیط، در خصوص تجربیات افراد دیگری که تا حدودی ناشناس نیز هستند اطلاعاتی را کسب کنند.
امروزه فضای مجازی ابزاری مهم برای برقراری ارتباط میان گروههای خاص به ویژه جوانان است. اگرچه تاکنون تهدیدهای موجود در این فضا تا حدودی بررسی شده، اما کارکردهای مثبت این محیط مغفول واقع شده و به نظر میرسد که دیدگاه تبدیل تهدید به فرصت در این مقوله مورد کمتوجهی قرار گرفته است.
گفتوگو؛ کارکرد مثبت فضای مجازی
یکی از کارکردهای مثبت استفاده از این محیط مجازی را میتوان «گفتوگو» عنوان کرد. به عقیده بسیاری از کارشناسان علوم روانشناسی، گفتوگو کردن روشی مهم و کارآمد برای تخلیه روانی و رهایی از احساس افسردگی و ناراحتی است. امروزه حتی اثربخشی استفاده از روش گفتوگو درمانی در درمان دردهای جسمی نیز به اثبات رسیده است.
تغییر سبک زندگی و محدودیت ارتباطات چهره به چهره
الهام ساوالانپور، جامعهشناس، در این زمینه میگوید: «در سالهای نه چندان دور بهانه سادهای نظیر "همسایگی" میتوانست فضای مساعدی را به منظور ارتباط نزدیک و چهره به چهره برای افراد فراهم آورد، ضمن این که وجود فراغت زمانی به همراه همگونی فرهنگی این امکان را به خانوادهها میداد تا با برقراری ارتباط با دوستان و نزدیکان، ناخودآگاه "گفتوگو" را یکی از اولویتهای گذران اوقات روزمره خود قرار دهند.»
وی ادامه داد: «تغییرات سریع در سبک زندگی خانوادهها، محدودیتهایی را برای برقراری ارتباط مستقیم و چهره به چهره به جامعه تحمیل کرده است. گوناگونی مشاغل و ناهماهنگی در اوقات فراغت افراد به لحاظ زمانی، امکان برقراری ارتباط مستقیم را محدود ساخته و علاوه بر آن شکاف فرهنگی موجود بین افراد خانواده و جامعه، دغدغههای متنوعی را فراهم کرده است. در این میان برای یافتن افراد با دغدغههای مشترک، دیگر نمیتوان به فضای درون خانواده و یا محیطهای همسایگی اکتفا کرد. امروزه برخورداری از سطح تحصیلات عالیه برای قشر وسیعی از افراد، به همراه تنوع مشاغل و فعالیتها، آنها را وادار میکند تا به دنبال فضایی باشند تا به معنای واقعی کلمه به تبادل اطلاعات، بازگو کردن علایق و ارائه تجربیات خود در زمینههای گوناگون بپردازند.»
فضای مجازی؛ جادهای پر از رانندگان مختلف
دکتر مرضیه مشتاق، روانشناس، با بیان این که ارتباطات انسانی مانند یک خیابان دوطرفه است، گفت: «عوامل مختلفی در شکلگیری یک ارتباط مناسب تأثیرگذار است. با نگاه به تغییرات نوع ارتباط انسانها در گذر از قرنها، شاهد آن هستیم که روابط با پیشرفت تکنولوژی هر روز رنگ تازهای به خود گرفته و جاده نو و جدیدی را برگزیده است، جادههایی که هر روز هموارتر شدند تا حدی که امروز انسانی در شمالیترین نقطه قطب شمال با انسانی دیگر در جنوبیترین نقطه قطب جنوب کره زمین به راحتی با استفاده از مسیرهای مختلف ارتباطی از تلفن گرفته تا گفتوگوهای اینترنتی قادر هستند در چند ثانیه با یکدیگر ارتباط برقرار کرده و جویای حال و اخبار هم باشند.»
وی با تأکید بر اینکه همگام شدن با پیشرفت جهانی آن هم در مسیر صحیح و درست مهارت میطلبد، افزود: «با تغییر روزافزون و ورود راههای ارتباطی نوین در بعد جهانی که به روزتر نیز میشوند، انسانها به اقتضای زمان باید روش ارتباطات خود را متحول کنند که اگر نخواهند، روزگار آنها را در شرایط تغییر قرار میدهد.»
تشابه فضای مجازی با رانندگی
دکتر مشتاق با بیان مثالی، گفت: «توانایی خرید خودرو آن هم یک خودروی آخرین مدل، تنها ملاک فرد برای ورود به نمایشگاه فروش خودرو نیست و باید تواناییهای دیگری برای داشتن یک خودرو و استفاده از آن را داشته باشد. ابتدا باید به سن مناسب که همان سن قانونی کسب گواهینامه است رسید، سپس باید دورههای راهنمایی و رانندگی را گذراند و با قوانین و مقررات آشنا شد. وقتی راه و روش صحیح رانندگی فراگرفته شد، باید توجه داشت تنها آگاه بودن شما به قوانین مطرح نیست، بلکه وقتی پشت فرمان خودرو جای میگیرید، هم مسیرهایی در جاده همراه شما خواهند شد که با شما متفاوت هستند، دیدگاه متفاوت دارند. شاید مهارت بالاتری داشته و یا ناآگاه به قوانین رانندگی و حتی بیاعتنا به آن هستند.»
وی با تأکید بر این موارد اضافه کرد: «برای سالم نگهداشتن خودرو و شرایط روحی و جسمی خود، نباید تنها به خود و تکنیک رانندگی که از آن پیروی میکنید توجه کنید. آینههای خودرو برای این تعبیه شدهاند که شما از هر سو بتوانید با دقت اطراف را مدنظر داشته باشید تا بیتوجهی دیگران موجب خسارت روحی و جسمی به شما نشود.»
تشابه روابط اجتماعی با رانندگی
روابط اجتماعی انسانها تشابهاتی با رانندگی و هدایت یک خودرو دارد. در یک جاده پرتردد که هر روز با افزایش تولیدات خودرو با رنگها و مدلهای مختلف روبهرو است، رانندگانی وارد جاده میشوند که یکی ماهرانه میراند و دیگری یا تکنیک رانندگی را خوب نیاموخته است و یا به هر دلیل دیگری از خط و مرز قوانین خارج میشود که این خروج ثمرهاش نه تنها به او که شاید به دیگران خسارت بیشتری وارد کند.
دنیای ارتباطات امروزی بر اساس شرایط زمانی بیشتر به شکل ارتباطات خطی درآمده است. ارتباطاتی که هرچند بعد مسافتی میان افراد را کاهش داده است، ولی اگر تکنیک درست استفاده از تکنولوژیهای کاهنده این بعدهای مسافتی را نیاموزیم، به حتم تصادف ناگواری در این فضای پرتردد خواهیم داشت؛ تصادفی که هر دو سوی ارتباط در آن مقصر هستند و هیچ بیمهای نیز قادر به جبران این خسارت نخواهد بود، زیرا تا حافظه انسان توان مرور خاطرات را داشته باشد، خسارت ناشی از این تصادف همراه او خواهد ماند.
فضای گفتوگوهای مجازی؛ چاقویی دو لبه
الهام ساوالانپور با بیان اینکه فضای گفتوگوهای مجازی یکی از محیطهایی است که برای ورود به آن باید، ضمن آگاهسازی و تجهیز کاربران برای ورود به آن، تمهیدات و اقتضائات لازم را به منظور ایمنسازی در برابر آسیبهای پیشرو فراهم آورد، گفت: «این مهم میتواند با ارائه آموزشهای لازم اجتماعی و مهارتهای ارتباطی فراهم شود.»
وی ادامه داد: «امروزه استفاده از این فضا برای برقراری ارتباط همچون چاقوی دولبهای است. همانگونه که قادر است با استفاده صحیح و مبتنی بر اصول انسانی و اخلاقی، به محملی برای تخلیههای روانی و کسب مهارتهای کافی در امور مختلف تبدیل شود، اما چنانچه افراد مختلف به ویژه جوانانی که در این عرصه وارد میشوند از خطرات و ابهامات این فضا مطلع نباشند و خویشتنداری را در استفاده از این محیط نیاموزند، چه بسا عمق خطرات ناشی از استفاده نابجا و جهتدهی نشده از آن، کاربران را تا مرز انحطاط و نابودی پیش ببرد. لذا بجاست تا ضمن شناساندن تهدیدهای پیشرو در این فضا، از دوران نوجوانی که ابتدای ورود به حوزههای مجازی بوده و نیاز به ابراز کردن خود در نوجوانان شکل میگیرد، ضمن آموزش مهارتهای لازم جهت قرار گرفتن در این محیط، کاربردهای مفید این روش به منظور برقراری ارتباطی سالم و پر فایده را نیز برای آنان شرح داد.»
نقش فضای مجازی در کاهش تنهایی
دکتر مشتاق با بیان اینکه روزگار انسانهای امروز، روزهای زندگی در فضای مجازی است، گفت: «هرچه فرد به زندگی شهری نزدیکتر میشود، زندگیکردن او در فضای مجازی نیز پررنگتر میشود. استفاده ارتباطی در فضای مجازی به همان اندازه که میتواند خطرناک باشد، قادر خواهد بود فضای مطلوبی برای ارتباط باشد به شرطی که افراد روی خط و مسیر درست با رعایت حریم شخصی طرفین حرکت کنند.»
وی با اشاره به این جمله قدیمی که «همدلی از همزبانی بهتر است» و با تأکید بر اینکه دنیای مجازی که در این بحث مورد نظر است، دنیای مجازی ارتباطات افراد تا مرز وارد نشدن به آشناییهای پرخطر عاطفی در این فضا است، گفت: «وقتی افراد در فضای حرفهای و دنیای پرمشغله گرفتار هستند، میتوانند با استفاده از تکنولوژیهای ارتباطی میان دغدغههایی که دور زندگی افراد حلقه میزنند، روابط خود را حفظ کنند. ارسال یک اساماس از سوی پرمشغلهترین افراد برای یک عزیز، مرهم دوری و فاصلهها در زندگی ماشینی است. پیامکی که وقتی از سوی یک پدر برای فرزند ارسال میشود، یا از سوی همسری برای همسرش، یعنی این که "من هستم"، یعنی "تو ارزشمندی"، یعنی "تو در فکرم جای داری"... این پیامکها خود یک بعد فضای مجازی است که به طرفین نشان میدهد با اینکه غرق در دنیای ماشینی هستند، اما عواطف را فراموش نکردهاند. دنیای مجازی در دنیای ماشینی امروزی راهی برای از بین بردن تنهاییهای احساسی افراد خواهد بود.»
فضای مجازی؛ فراتر از پیامک و تماس
دنیای مجازی تنها به ارتباطات پیامکی و صداهایی که از پشت تلفن همراه شنیده میشود ختم نشد و روز به روز آنقدر گسترده شد که امروز با روشن شدن یک دستگاه تلفن میتوان نه تنها شماره فرد موردنظر را گرفت که تصویر او را همزمان با صدایش داشت. هرچند تصویر قابل لمس نباشد، ولی حس تنهایی و افسردگی را کاهش میدهد.
رابطه مجازی؛ رابطهای خطی
دکتر مشتاق با بیان اینکه «رابطه مجازی یک رابطه خطی است که باید به آن توجه داشت. رابطه خطی هر لحظه امکان خاتمه دارد. بر این اساس باید با آگاهی کامل از جنس این نوع رابطه، دنیای ارتباطات را تنظیم کرد»، گفت: «هیچ رابطهای با استفاده از هر نوع تکنولوژی نمیتواند حس و نوع رابطه نزدیک دو دوست، آشنا، همسر، فرزند و... را که کنار هم نشسته با هم گفتوگو میکنند، داشته باشد. ولی در این روزگار برای این که زندگی پرمشغله حاکم بر روابط نشده و انسانها را محکوم به تنهایی نکند، بهتر است آگاهانه از تکنولوژی استفاده کنیم تا تنها نمانیم و با آگاهی خود و حفظ حریم شخصی، آرامش بیشتری داشته باشیم.»
ابعاد پنجگانه روابط
هر رابطه پنج بعد دارد که در رابطه مجازی یک بعد آن خالی است و آن نداشتن تصویر نزدیک افراد است و این چهار بعد باعث تغذیه روحی افراد میشود. بهطور مثال وقتی در فضای مجازی حتی با یک نوشته بر صفحه رایانه از غم، دلگیری، خستگی و... خود میگویید و ناگهان سیل افرادی را میبینید که برای نوشته شما به همدلی میپردازند و یا از درد مشترک یا درد سختتر سخن میگویند، ناگهان از تنهایی بیرون میآیید، دل گرفتهتان باز میشود و حتی با دیدن همدردهای دیگر و دردهای تلختر دیگران آرامش پیدا میکنید، ولی به شرط آنکه به یک رابطه عاطفی ختم نشود.
باید بدانید این دنیای ارتباطی یک دنیای مجازی و خطی است و گرنه اگر جز این فکر کنید، به حتم دچار بحران شده و بهطور مستقیم میتوان گفت شما راه استفاده از تکنولوژی را نیاموختهاید و رانندهای ناشی در جادهای هستید که دائم تصادف میکند و با این تصادف به دیگران و از همه بیشتر به خود صدمه میزند.