به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ با گذشت نزدیک به چهار دهه از پایان جنگ ایران و عراق، نسلهای جدید جامعه تجربه مستقیمی از سالهای دفاع مقدس ندارند. برای بسیاری از نوجوانان و جوانان امروز، جنگ هشتساله بخشی از تاریخ معاصر است که آن را از کتابهای درسی، خاطرات والدین و پدربزرگها و مادربزرگها، فیلمها، مستندها و روایتهای فرهنگی میشناسند.
همین فاصله نسلی، مسئله انتقال روایت دفاع مقدس را به یکی از موضوعات مهم فرهنگی تبدیل کرده است. اگر قرار باشد تجربه یک دوره تاریخی به نسل جدید منتقل شود، صرفاً حفظ تاریخها و نامها کافی نیست؛ بلکه باید زندگی انسانهایی که آن دوره را تجربه کردهاند، انتخابها، دغدغهها، خانوادهها، رنجها و خاطرات آنان نیز روایت شود.
از همین منظر، دفاع مقدس تنها یک موضوع نظامی نیست و میتواند در حوزههای مختلف فرهنگی، ادبی و اجتماعی مورد مطالعه قرار گیرد.
کتاب؛ حافظه مکتوب یک نسل
یکی از مهمترین ابزارهای ثبت و انتقال تجربه دفاع مقدس، کتاب است. امسال نیز همزمان با هفته دفاع مقدس از انتشار ۱۶۴ عنوان کتاب جدید در این حوزه خبر داده شده است. همچنین مجموعه ۲۲ جلدی «سبک زندگی مادران شهدا» از جمله آثار اعلامشده برای انتشار در این ایام است.
این آثار تنها روایت عملیاتها و وقایع میدان جنگ نیستند؛ خاطرات خانواده شهدا، سبک زندگی، تجربه رزمندگان و روایتهای انسانی میتواند بخش دیگری از تصویری باشد که نسل امروز از آن دوران دریافت میکند.
در واقع، کتاب میتواند حافظهای را ثبت کند که با گذشت زمان، احتمال فراموششدن جزئیات آن بیشتر میشود؛ بهویژه خاطرات شخصی مادران، همسران، فرزندان و رزمندگانی که هرکدام بخشی از تاریخ اجتماعی آن دوره را با خود دارند.
وقتی سینما و هنر به سراغ جنگ میروند
دفاع مقدس طی دهههای گذشته یکی از موضوعات مهم سینمای ایران نیز بوده است. همزمان با هفته دفاع مقدس امسال نیز آثار مستند و سینمایی با موضوع دفاع مقدس و مقاومت در حال عرضه و نمایش هستند و شبکه نمایش نیز مجموعهای از فیلمهای مرتبط با حماسه، ایثار و مقاومت را در جدول پخش خود قرار داده است.
اما نقش هنر تنها بازسازی صحنههای جنگ نیست. سینما، تئاتر، ادبیات و هنرهای تجسمی میتوانند از زاویهای انسانیتر به این دوره نگاه کنند؛ از زندگی خانوادههایی که سالها چشمانتظار بازگشت عزیزانشان بودند تا کودکانی که در سالهای جنگ بزرگ شدند.
این نگاه میتواند دفاع مقدس را از یک موضوع صرفاً تاریخی به تجربهای قابل فهم برای نسل جدید تبدیل کند.
روایت؛ حلقه اتصال دیروز و امروز
یکی از برنامههای محوری امسال، خاطرهگویی و روایت حماسههای دفاع مقدس اعلام شده است. همچنین برنامههایی برای حضور راویان در دانشگاهها و مساجد در برخی استانها پیشبینی شده است.
روایت مستقیم اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا شنیدن خاطره از زبان کسی که خود در آن دوره حضور داشته، با خواندن یک متن تاریخی تفاوت دارد. راوی میتواند از جزئیاتی بگوید که در اسناد رسمی کمتر دیده میشوند؛ از حالوهوای خانوادهها، مناسبات اجتماعی، زندگی روزمره و تجربههایی که بخشی از حافظه جمعی جامعه را تشکیل میدهند.
با این حال، روایت موفق برای نسل امروز نیازمند زبان قابل فهم و متناسب با مخاطب جدید است؛ زبانی که بتواند میان تجربه نسل جنگ و پرسشهای نسل امروز ارتباط برقرار کند.
مدرسه و دانشگاه؛ مخاطبان نسل جدید
یکی از محورهای برنامههای امسال، فضاسازی فرهنگی و اجرای برنامههای مرتبط با دفاع مقدس در مدارس و دانشگاههاست.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که بخش قابل توجهی از مخاطبان امروز برنامههای فرهنگی دفاع مقدس، نوجوانان و جوانانی هستند که سالها پس از پایان جنگ متولد شدهاند.
برای این نسل، پرسش اصلی ممکن است دیگر این نباشد که «چه اتفاقی افتاد؟» بلکه این باشد که نسل قبل چگونه آن شرایط را تجربه کرد و چه درسهایی از آن دوران باقی مانده است؟
پاسخ به این پرسش میتواند زمینهای برای گفتوگوی میان نسلها ایجاد کند؛ گفتوگویی که در آن، تاریخ از یک روایت دور و رسمی به تجربهای انسانی و قابل لمس تبدیل شود.
خانواده؛ نخستین راوی دفاع مقدس
در کنار مدرسه، دانشگاه و رسانه، خانواده نیز نقش مهمی در انتقال خاطرات دفاع مقدس دارد. بسیاری از خاطرات این دوران هنوز در خانهها باقی مانده است؛ در آلبومهای خانوادگی، نامهها، عکسها و روایتهایی که نسلهای گذشته برای فرزندان خود تعریف کردهاند.
پدربزرگها و مادربزرگها، پدران و مادرانی که دوران جنگ را تجربه کردهاند، میتوانند بخشی از این حافظه را به نسل جدید منتقل کنند.
شاید یکی از سادهترین راهها برای زنده نگه داشتن این بخش از تاریخ، همین گفتوگوهای خانوادگی باشد؛ اینکه خانوادهها درباره تجربه خود از سالهای جنگ صحبت کنند و اجازه دهند فرزندانشان تاریخ را از زبان کسانی بشنوند که خود در آن زندگی کردهاند.
دفاع مقدس در قاب امروز
در سالهای اخیر، شیوه روایت موضوعات فرهنگی نیز تغییر کرده است. نسل جدید بخش قابل توجهی از اطلاعات خود را از شبکههای اجتماعی و رسانههای دیجیتال دریافت میکند. به همین دلیل، روایت دفاع مقدس نیز نمیتواند تنها به قالبهای سنتی محدود بماند.
تولید مستندهای کوتاه، نماهنگها، محتوای تصویری، روایتهای کوتاه و استفاده از ظرفیت فضای مجازی از جمله برنامههایی است که امسال مورد توجه قرار گرفته است.
این تغییر قالب به معنای تغییر اصل روایت نیست؛ بلکه میتواند راهی برای رساندن همان خاطرات و تجربهها به مخاطبی باشد که شیوه دریافت اطلاعاتش با نسلهای گذشته تفاوت دارد.
از بزرگداشت تا شناخت
هفته دفاع مقدس اگرچه یک مناسبت تقویمی است، اما میتواند فرصتی فراتر از برگزاری مراسم باشد؛ فرصتی برای مطالعه، گفتوگو و شناخت بخشی از تاریخ معاصر کشور.
امسال برنامههای این هفته از ۳۱ شهریور آغاز شده و در سطح ملی، استانی و شهرستانی دنبال میشود؛ از تکریم خانوادههای شهدا و ایثارگران و یادوارهها گرفته تا نمایشگاههای ادبی و هنری، فعالیت موزهها، تولید آثار تصویری و برنامههای فرهنگی در مدارس و دانشگاهها.
آنچه اهمیت دارد این است که این فعالیتها بتوانند میان حافظه تاریخی نسل گذشته و پرسشهای نسل امروز ارتباط برقرار کنند.
دفاع مقدس برای نسلی که آن را تجربه کرده، خاطرهای زنده است؛ برای نسلهای بعد، اما، بخشی از تاریخ است که باید آن را شناخت. کتاب، هنر، سینما، روایت و خانواده میتوانند این فاصله را کوتاهتر کنند و اجازه دهند بخشی از تجربه اجتماعی و فرهنگی آن دوران، به نسلهای آینده منتقل شود.