به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ دهههاست که الگوهای مصرف فرهنگی در ایران، دستخوش تغییراتی آرام اما پیوسته بوده است. اما آنچه در سالهای اخیر رخ داده، نه یک تغییر تدریجی، که یک جهش نسلی است. نسلی که با گوشی هوشمند بزرگ شده، به شبکههای اجتماعی به مثابه زیستبوم اصلی خود مینگرد و سلایق فرهنگیاش را نه از تلویزیون، که از اینفلوئنسرها، پلتفرمهای خارجی و جوامع آنلاین همنسلان خود میگیرد. این گزارش، ابعاد مختلف این دگرگونی را از نگاه پژوهشها و دادههای معتبر بررسی میکند.
از حاشیه تا متن؛ چهرههای جدید سلبریتی
اگر یک دهه پیش، سلبریتیها عمدتاً از سینما، تلویزیون یا ورزش برمیخاستند، امروز معادله به کلی تغییر کرده است. گردهمایی اخیر هزاران نوجوان در ایرانمال برای دیدار با نیما تقیدو، یوتیوبری با بیش از ۹۳۵ هزار دنبالکننده، تصویری گویا از این تحول ارائه میدهد . برگزارکنندگان برای ۵ هزار نفر برنامهریزی کرده بودند، اما دهها هزار نفر دیگر بدون دعوتنامه حاضر شدند و جمعیت از کنترل خارج شد .
این رویداد، که برای بسیاری از بزرگسالان ناآشنا بود، نشان داد که نسل جدید، سلبریتیهای خود را در فضایی موازی با رسانههای رسمی میسازد. یوتیوبیهایی مثل نیما تقیدو، فرشاد سایلنت، آریا رحمتی و پوریا پوتک، با زبانی صمیمی و روایتی از زندگی روزمره، به مرجع فرهنگی نوجوانان تبدیل شدهاند؛ مرجعی که نه از طریق تلویزیون رسمی، که از طریق شبکههای اجتماعی و ابزارهای دورزدن فیلتر شکل گرفته است .
کیپاپ و جذابیت یک موج فراملی
در حوزه موسیقی، کیپاپ به عنوان یکی از مهمترین محصولات صنعت سرگرمی کره جنوبی، توجه ویژه نسل جوان را به خود جلب کرده است. نظرسنجی مرکز تحلیل اجتماعی متا در آذرماه ۱۴۰۴ نشان میدهد که اگر نوجوانان و جوانان ۱۲ تا ۲۵ ساله فقط یک سبک موسیقی انتخاب کنند، ۲.۵ درصد کیپاپ را برمیگزینند. اما زمانی که امکان انتخاب چند سبک وجود داشته باشد، ۱۱.۵ درصد اعلام میکنند که در کنار سلایق دیگر، کیپاپ هم گوش میدهند .
این نظرسنجی، تصویری مشخص از مخاطبان این سبک ارائه میدهد: از هر ۱۰ علاقهمند به کیپاپ، ۸ نفر دختر و ۲ نفر پسر هستند و با افزایش سن، این تمایل کاهش مییابد . همچنین پیوند معناداری میان علاقه به کیپاپ و تماشای سریالهای کرهای وجود دارد؛ بهطوری که ۲۶ درصد از علاقهمندان به کیپاپ، مخاطب حرفهای سریالهای کرهای هستند .
با این حال، دادهها نشان میدهد که این گرایش، با تفاوتهایی در نگرش همراه است. میزان رضایت از زندگی در میان علاقهمندان به کیپاپ (۵۷ درصد) بهطور محسوسی پایینتر از سایر نوجوانان (۷۸ درصد) است و حس سربلندی از زندگی در ایران نیز در این گروه (۶۱.۵ درصد) کمتر از سایرین (۸۱ درصد) گزارش شده است .
عصر سرگردانی دیجیتال و مصرف منفعل
پژوهشی گسترده روی ۱۷۵۶ نوجوان ایرانی ۱۵ تا ۱۸ ساله، الگوی هشداردهندهای از مصرف رسانهای نسل جوان ترسیم کرده است. بر اساس این مطالعه که با رویکرد «نظریه استفادهها و رضایتمندی» انجام شده، الگوی غالب در میان نوجوانان، «سرگردانی دیجیتال»، «گشتزنی منفعلانه» و مصرف محتوای تفننی است .
در هرم انگیزههای این نسل، «اوقات فراغت دیجیتال» و «مصرف محصولات سرگرمی» و «فرار از واقعیت» در رأس قرار دارند و ۶۲.۹ درصد از نوجوانان را به خود جذب میکنند. در مقابل، انگیزههای توسعهگرایانه، علمی، کارآفرینانه و مشارکت مدنی، در پایینترین سطح این هرم جای گرفتهاند و نشاندهنده پدیده «سیاستزدایی» و «انفرادیگرایی» در این نسل است .
همچنین، پلتفرمهای تصویرمحور مانند اینستاگرام با نفوذ ۷۱ درصدی، بیشترین تأثیر را بر نوجوانان دارند و مقاومت در برابر پلتفرمهای داخلی، عمدتاً ناشی از کیفیت پایین و نگرانیهای حریم خصوصی گزارش شده است . فضای مجازی برای نوجوانان ایرانی، هویتی «تکهتکه» دارد و به مثابه «مسکنی روانشناختی» عمل میکند؛ ابزاری برای تابآوری در برابر اضطرابهای ساختاری و بحران هویت .
رپ؛ از مقاومت زیرزمینی تا صنعت کنترلشده
موسیقی رپ در ایران، مسیری پیچیده را پشت سر گذاشته است؛ از یک فرهنگ زیرزمینی و مقاومتآمیز تا حضوری پررنگ در پلتفرمهای رسمی و استریمینگ. به گفته پژوهشگران، آنچه امروز روی صحنه میرود، نه «قانونیشدن» که «اهلیسازی» رپ است؛ تبدیلی به محصولی سودآور و قابلکنترل .
برنامههای سرگرمی محور و اینفلوئنسرهایی که در ترکیه فعالیت میکنند، نقش کلیدی در این فرایند دارند. این برنامهها با دعوت از خوانندگان رپ و ارائه روایتی خاص از این سبک، به «عادیسازی» نوعی رپ تأییدشده دامن میزنند . در مقابل، بسیاری از خوانندگان رپ، به ویژه آنهایی که با جنبشهای اجتماعی مانند «زن، زندگی، آزادی» مرتبط بودهاند، همچنان با فشارهای شدید، بازداشتهای امنیتی و تهدید مواجهاند . همچنین خوانندگان زن رپ، به دلیل ممنوعیت اجرای انفرادی زنان، با محدودیتهای مضاعفی روبرو هستند و اغلب به تبعید یا فضای زیرزمینی پناه میبرند .
نتیجهگیری:
الگوی مصرف فرهنگی نسل جوان ایران، در تقاطع چند نیروی متضاد شکل گرفته است: از یک سو، دسترسی بیسابقه به محتوای جهانی از طریق شبکههای اجتماعی و ابزارهای دورزدن فیلتر، و از سوی دیگر، تلاش نهادهای رسمی برای کنترل، اهلیسازی یا انکار این جریانها. آنچه مسلم است، این تغییرات ریشهدار و احتمالاً غیرقابلبازگشت هستند. نسل جوان، سلبریتیهای خود را در یوتیوب میجوید، موسیقی خود را از پلتفرمهای فراملی انتخاب میکند و هویت فرهنگی خود را در فضایی موازی با نهادهای سنتی میسازد. پرسش این نیست که آیا این تغییر رخ خواهد داد، بلکه این است که نظام فرهنگی و سیاسی کشور، چگونه با این واقعیت جدید مواجه خواهد شد.