سرطان‌های دستگاه گوارش و کبد از بیماری‌های مهم و تهدیدکننده سلامت در جهان و ایران به شمار می‌روند؛ بیماری‌هایی که عوامل متعددی از جمله سبک زندگی ناسالم، عادات غذایی نامناسب، زمینه ژنتیکی و شرایط محیطی در بروز آن‌ها مؤثر است. متخصصان هشدار می‌دهند که بی‌توجهی به نشانه‌های بیماری و به‌تعویق‌انداختن بررسی‌های پزشکی می‌تواند فرصت تشخیص زودهنگام را از بین ببرد؛ درحالی‌که اصلاح سبک زندگی و انجام بررسی‌های لازم برای افراد در معرض خطر، نقش مهمی در پیشگیری و کاهش مرگ‌ومیر ناشی از این سرطان‌ها دارد.
سرطان‌های گوارشی؛ زنگ خطری برای سلامت عمومی
در ایران نیز ابتلا به این بیماری‌ها نگرانی‌های جدی ایجاد کرده است. آمارهای ارائه‌شده از سوی متخصصان نشان می‌دهد که میزان بروز سرطان‌های گوارشی در مناطق مختلف کشور یکسان نیست و عواملی مانند ژنتیک، نوع تغذیه و شرایط محیطی می‌توانند در این تفاوت نقش داشته باشند.
دکتر ایرج خسرونیا، فوق‌تخصص بیماری‌های گوارش و کبد، با اشاره به شیوع سرطان معده در جهان می‌گوید این بیماری محدود به ایران نیست، اما در برخی کشورهای منطقه، از جمله ایران، افغانستان و پاکستان، شیوع قابل‌توجهی دارد. به گفته او، سرطان معده در میان مردان و سرطان کولون یا روده بزرگ در میان زنان از سرطان‌های مهم دستگاه گوارش به شمار می‌روند.
از عادات غذایی ناسالم تا مصرف مواد مخدر
یکی از عوامل مهم قابل‌توجه در پیشگیری از سرطان‌های گوارشی، اصلاح الگوی تغذیه است. مصرف مکرر غذاهای شور و دودی، به‌ویژه در مناطقی که این خوراکی‌ها بخشی از عادات غذایی رایج هستند، می‌تواند خطر ابتلا به سرطان معده را افزایش دهد. همچنین مصرف برخی مواد غذایی فرآوری‌شده، سیگار و قلیان و استفاده از مواد مخدر، از جمله تریاک، با افزایش خطر ابتلا به بعضی سرطان‌ها ارتباط دارد.
خسرونیا با اشاره به باورهای نادرست درباره آثار درمانی تریاک تأکید می‌کند که مصرف این ماده نه‌تنها راهی برای پیشگیری از سرطان نیست، بلکه می‌تواند خطر ابتلا به برخی سرطان‌ها را افزایش دهد. بنابراین، آگاهی‌رسانی عمومی و مقابله با باورهای غلط درباره مواد مخدر، بخشی ضروری از برنامه‌های پیشگیری از بیماری‌های غیرواگیر است.
مصرف نوشیدنی‌ها و غذاهای بسیار داغ نیز از دیگر موضوعات مورد توجه متخصصان است. عادت به نوشیدن مایعات در دمای بسیار بالا می‌تواند با افزایش خطر سرطان مری ارتباط داشته باشد؛ ازاین‌رو بهتر است افراد پیش از مصرف چای، قهوه، سوپ و سایر نوشیدنی‌ها و غذاهای داغ، اجازه دهند دمای آن‌ها کاهش پیدا کند.
البته هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی به معنای ابتلای قطعی به سرطان نیست و خطر بیماری معمولاً حاصل مجموعه‌ای از عوامل فردی، ژنتیکی و محیطی است.
نقش ژنتیک و جغرافیا در بروز سرطان
الگوی پراکندگی سرطان‌های گوارشی در ایران نشان می‌دهد که میزان ابتلا در همه مناطق کشور یکسان نیست. به گفته خسرونیا، در برخی مناطق، از جمله بخش‌هایی از شمال کشور و استان‌های کرمان و یزد، میزان ابتلا به سرطان معده بیشتر گزارش شده است. ویژگی‌های محیطی، عادات غذایی و زمینه ژنتیکی از جمله عواملی هستند که می‌توانند در بررسی این تفاوت‌ها مورد توجه قرار گیرند.
وجود سابقه خانوادگی سرطان نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. هنگامی که یکی از اعضای خانواده به سرطان دستگاه گوارش مبتلا می‌شود، سایر اعضا باید با نظر پزشک درباره ضرورت بررسی‌های تکمیلی و زمان مناسب انجام آن‌ها مشورت کنند. این موضوع به‌ویژه در خانواده‌هایی که ابتلا در سنین پایین یا در چند عضو خانواده مشاهده شده است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
پیشگیری و تشخیص زودهنگام؛ دو راهکار کلیدی
بخش مهمی از خطر ابتلا به سرطان‌ها با اصلاح عوامل خطر قابل‌کاهش است. داشتن رژیم غذایی متعادل، افزایش مصرف میوه و سبزی، کاهش مصرف غذاهای شور و فرآوری‌شده، پرهیز از دخانیات و مواد مخدر و حفظ فعالیت بدنی می‌تواند به ارتقای سلامت عمومی کمک کند.
در کنار پیشگیری، تشخیص زودهنگام نیز اهمیت زیادی دارد. آندوسکوپی و کولونوسکوپی، بر اساس نوع بیماری، علائم، سن و میزان خطر فرد، از ابزارهای مهم بررسی دستگاه گوارش هستند. بااین‌حال، انجام این روش‌ها برای همه افراد و در هر سنی ضرورت یکسانی ندارد و تصمیم‌گیری درباره آن‌ها باید با توجه به راهنماهای پزشکی و نظر متخصص صورت گیرد.
تغییرات پایدار در عادات دفع، وجود خون در مدفوع، کاهش وزن بی‌دلیل، کم‌خونی یا مشکلات گوارشی مداوم از جمله نشانه‌هایی هستند که نیاز به ارزیابی پزشکی دارند. البته بروز این علائم لزوماً به معنای سرطان نیست، اما نادیده‌گرفتن آن‌ها یا خوددرمانی می‌تواند تشخیص علت اصلی را به تأخیر بیندازد.
آگاهی عمومی؛ حلقه مهم مقابله با سرطان
مقابله با سرطان‌های گوارشی تنها به امکانات درمانی و تخصص پزشکان محدود نمی‌شود. آموزش عمومی درباره عوامل خطر، اصلاح باورهای نادرست، دسترسی مناسب به خدمات تشخیصی و توجه به افراد دارای سابقه خانوادگی، همگی در کاهش بار این بیماری‌ها نقش دارند.
در شرایطی که بسیاری از عوامل خطر با تغییر رفتارهای روزمره قابل‌کنترل هستند، افزایش آگاهی جامعه می‌تواند نخستین گام برای کاهش احتمال ابتلا و تشخیص به‌موقع بیماری باشد. توجه به نشانه‌های هشداردهنده، پرهیز از عادات پرخطر و مراجعه به پزشک در زمان مناسب، اقداماتی ساده اما مهم برای حفاظت از سلامت دستگاه گوارش محسوب می‌شوند.