به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده، جواد علاقبند، متخصص سلامت روان کودک و نوجوان، در نشست خبری هفته سلامت روان با اشاره به ابعاد مختلف سلامت روان اظهار کرد: سلامت روان مفهومی گسترده است و تنها به نداشتن اختلالات روان‌پزشکی مانند اضطراب، وسواس و سایر مشکلاتی که ممکن است در شرایط بحران و جنگ شیوع پیدا کنند، محدود نمی‌شود.
وی افزود: بخش مهم دیگری از سلامت روان به آماده‌سازی کودکان و نسل آینده برای ورود به بزرگسالی مربوط است؛ به‌گونه‌ای که افراد بتوانند زندگی رضایت‌بخشی داشته باشند، تا حد امکان از تعارضات روانی دور بمانند و استعدادها و توانمندی‌های خود را شکوفا کنند.
خانواده و مدرسه؛ نخستین سنگرهای ارتقای سلامت روان
علاقبند با تأکید بر نقش خانواده و مدرسه در ارتقای سلامت روان کودکان و نوجوانان گفت: بخش مهمی از خدمات پیشگیرانه و آموزشی باید در همین دو محیط ارائه شود. آموزش مهارت‌های زندگی و مراقبت‌های روانی و اجتماعی در خانواده و مدرسه اهمیت زیادی دارد و مسئولیت سنگینی در این زمینه بر عهده والدین و نظام آموزشی است.
وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده طی یکی دو دهه اخیر در این حوزه تصریح کرد: با وجود تلاش‌های صورت‌گرفته، همچنان به اقدامات گسترده‌تر و برنامه‌ریزی منسجم‌تری برای ارتقای سلامت روان نسل آینده نیاز داریم.
نقش خانواده در این زمینه تنها به تأمین نیازهای اولیه فرزندان محدود نیست؛ فراهم کردن فضای امن برای گفت‌وگو، توجه به تغییرات رفتاری و عاطفی کودکان و آموزش شیوه‌های صحیح مواجهه با مشکلات نیز بخشی از مراقبت‌های روانی و اجتماعی به شمار می‌رود. در کنار خانواده، مدرسه نیز می‌تواند با افزایش آگاهی معلمان و فراهم کردن محیطی مناسب برای رشد اجتماعی و عاطفی دانش‌آموزان، در شناسایی زودهنگام مشکلات و هدایت آنان به خدمات موردنیاز نقش مؤثری داشته باشد.
سه سطح خدمات سلامت روان؛ از مراقبت اولیه تا درمان تخصصی
این متخصص سلامت روان کودک و نوجوان با تشریح سطوح ارائه خدمات سلامت روان اظهار کرد: سطح نخست این خدمات شامل مراقبت‌هایی است که باید از سوی خانواده، مدارس و نظام مراقبت‌های اولیه بهداشتی و درمانی ارائه شود.
به گفته وی، در سطح دوم، پزشکان عمومی، روان‌شناسان و مشاوران به‌عنوان نیروهای خط مقدم باید توانایی شناسایی نشانه‌های اولیه مشکلات روان‌پزشکی را داشته باشند، نسبت به این نشانه‌ها حساس باشند و افراد نیازمند را برای دریافت خدمات تخصصی راهنمایی کنند.
علاقبند درباره سطح سوم خدمات نیز توضیح داد: این سطح به خدمات تخصصی و فوق‌تخصصی روان‌پزشکی کودک و نوجوان مربوط می‌شود که از سوی روان‌پزشکان این حوزه و تیم‌های تخصصی ارائه می‌شود.
این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که ارتقای سلامت روان صرفاً بر عهده مراکز درمانی نیست. خانواده و مدرسه در مرحله مراقبت و پیشگیری، پزشکان و مشاوران در مرحله شناسایی و ارجاع و متخصصان در مرحله تشخیص و درمان، هرکدام مسئولیت متفاوتی دارند. هماهنگی میان این بخش‌ها می‌تواند از تأخیر در شناسایی مشکلات و سردرگمی خانواده‌ها در مسیر دریافت خدمات جلوگیری کند.
بیش از ۱۰۰ فوق‌تخصص در کشور؛ ظرفیت موجود کافی نیست
علاقبند با اشاره به ظرفیت تخصصی کشور در حوزه روان‌پزشکی کودک و نوجوان گفت: بیش از ۱۰۰ روان‌پزشک دارای فوق‌تخصص در این حوزه در استان‌های مختلف کشور فعالیت می‌کنند.
وی افزود: اگرچه این تعداد در مقایسه با نیازهای کشور یا کشورهای پیشرفته کافی نیست، اما در سطح منطقه ظرفیت قابل توجهی محسوب می‌شود.
این متخصص سلامت روان کودک و نوجوان، یکی از چالش‌های مهم این حوزه را ارتباط و هماهنگی میان سطوح مختلف خدمات دانست و تأکید کرد: پیوند میان خدمات تخصصی و فوق‌تخصصی با نظام مراقبت‌های اولیه، غربالگری و شناسایی مشکلات روانی، نیازمند تقویت و برنامه‌ریزی بیشتری است.
بر این اساس، افزایش ظرفیت متخصصان تنها بخشی از مسیر ارتقای سلامت روان است و دسترسی خانواده‌ها به خدمات، آگاهی درباره نشانه‌های هشداردهنده و وجود سازوکار روشن برای ارجاع افراد نیازمند نیز اهمیت دارد.
نوجوانی و جوانی؛ دوره‌ای متفاوت با نیازهای ویژه
علاقبند با تأکید بر تفاوت نیازهای روانی کودکان و نوجوانان با بزرگسالان اظهار کرد: تفاوت این گروه‌ها صرفاً به سن آن‌ها محدود نمی‌شود، بلکه نوع خدمات و کیفیت نگاه به مسائل روانی آنان نیز باید متفاوت باشد؛ زیرا کودکان و نوجوانان با نیازها و چالش‌های خاص خود روبه‌رو هستند.
وی با اشاره به افزایش توجه به مفهوم «سنین گذار» در سال‌های اخیر گفت: این دوره، مرحله انتقال از کودکی به بزرگسالی را دربرمی‌گیرد و می‌توان آن را تقریباً از ۱۲ تا ۲۵ سالگی در نظر گرفت؛ دوره‌ای که فرد با نیازهایی مانند استقلال‌طلبی و شکل‌گیری هویت فردی مواجه می‌شود.
به گفته این متخصص، این مرحله از زندگی با چالش‌های متفاوتی همراه است و برای مواجهه مؤثر با مسائل روانی کودکان، نوجوانان و جوانان، به آموزش، آگاهی و آمادگی بیشتری نیاز داریم. همچنین ظرفیت‌های موجود برای پاسخ‌گویی به این نیازها باید تقویت شود.
دوره نوجوانی و گذار به بزرگسالی، مرحله‌ای مهم در شکل‌گیری هویت و روابط اجتماعی است. توجه به نیازهای این گروه سنی مستلزم آن است که خدمات روانی و مشاوره‌ای متناسب با شرایط رشدی آنان طراحی شود و خانواده‌ها و مراکز آموزشی نیز شناخت دقیق‌تری از مسائل این دوره داشته باشند.
سلامت روان؛ مسئولیتی فراتر از وزارت بهداشت
علاقبند در پایان با تأکید بر ضرورت مشارکت نهادهای مختلف در ارتقای سلامت روان کودکان و نوجوانان خاطرنشان کرد: وزارت بهداشت با وجود مسئولیت‌های گسترده خود، برای توسعه خدمات این حوزه به مشارکت بیشتر نهادها، مراکز علمی و انجمن‌های تخصصی نیاز دارد.
وی افزود: انجمن روان‌پزشکی کودک و نوجوان ایران نیز آمادگی دارد در این مسیر همکاری کند.
مجموعه اظهارات این متخصص نشان می‌دهد که ارتقای سلامت روان نسل آینده، نیازمند نگاهی فراتر از درمان اختلالات پس از بروز آن‌هاست. آموزش مهارت‌های زندگی، تقویت نقش خانواده و مدرسه، شناسایی زودهنگام مشکلات، توسعه خدمات تخصصی و ایجاد ارتباط مؤثر میان مراکز ارائه‌دهنده خدمات، از جمله محورهایی است که می‌تواند در بهبود مراقبت‌های روانی و اجتماعی کودکان و نوجوانان مورد توجه قرار گیرد.