به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ امروز در تقویم هفته ملی جمعیت، به نام «محیط کار دوستدار خانواده؛ آیندهساز جمعیت ایران» نامگذاری شده است. عنوانی که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسد، اما پشت آن یکی از مهمترین و در عین حال مغفولماندهترین مسائل جمعیتی کشور نهفته است.
امسال هفته منتهی به ۳۰ اردیبهشت (روز ملی جمعیت) با مشارکت دستگاههای مختلف و بر اساس بیشترین تکرار پیشنهادها، نامگذاری شده است. روزشمار امسال از ۲۴ اردیبهشت با عنوان «مشارکت اجتماعی، شبکهسازی محلهای» آغاز شده و با عناوینی همچون «سلامت مادر و کودک؛ کرامت مادری» و «ازدواج و خانواده پایدار» ادامه یافته است.
اما آنچه امروز مورد بررسی قرار میگیرد، روزی است که شاید بیش از هر عنوان دیگری با واقعیت زندگی میلیونها زن و مرد شاغل در ایران گره خورده است: **محیط کار دوستدار خانواده**.
معنای یک محیط کار دوستدار خانواده چیست؟
محیط کار دوستدار خانواده، مفهومی فراتر از نصب چند تابلو یا برگزاری یک همایش مناسبتی است. دبیر ستاد ملی جمعیت در تشریح این عنوان، آن را شامل ایجاد اتاق مادر و کودک، مهدکودک و مراکزی میداند که مادران بتوانند در محل کار به فرزندان خود رسیدگی کنند.
اما این تنها بخشی از ماجراست. یک محیط کار واقعاً دوستدار خانواده، جایی است که:
- **زنان باردار** تحت فشار سنگین کاری قرار نگیرند و بتوانند با خیال راحت از مرخصی زایمان خود استفاده کنند.
- **مادران شیرده** به اتاقی امن و تمیز برای دوشیدن شیر یا شیردهی به نوزاد خود دسترسی داشته باشند.
- **پدران** بتوانند از مرخصی ۱۴ روزه پس از تولد فرزند استفاده کنند و در کنار همسر و نوزاد خود باشند.
- **ساعت کاری انعطافپذیر** امکان رسیدگی به کار و خانواده را به طور همزمان فراهم کند.
- **فرهنگ سازمانی** به گونهای باشد که درخواست مرخصی برای امور خانواده، نه یک امتیاز ویژه، که یک حق طبیعی تلقی شود.
آمارها چه میگویند؟
حدود ۴۹ تا ۵۰ درصد کارکنان دولت را زنان تشکیل میدهند و بسیاری از آنان در سن باروری قرار دارند. این یعنی نیمی از نیروی کار بخش دولتی، در حساسترین سالهای زندگی خود از نظر فرزندآوری، مشغول به کار هستند.
اگر محیط کار برای این زنان دوستدار نباشد، اگر نگران از دست دادن شغل خود پس از مرخصی زایمان باشند، اگر مجبور باشند میان مادری و اشتغال یکی را انتخاب کنند، طبیعی است که بسیاری از آنها فرزندآوری را به تأخیر بیندازند یا به کلی منصرف شوند.
چالشهایی که هنوز حل نشده است
دبیر ستاد ملی جمعیت در روزهای اخیر با انتقاد از عملکرد برخی ارگانها در اجرای قوانین حمایتی، از عدم اجرای کامل مرخصی ۱۴ روزه پدران و چالشهای مرخصی زایمان زنان در بخش خصوصی خبر داد.
به گفته مرضیه وحیددستجردی، دبیر ستاد ملی جمعیت، «مرخصی ۱۴ روزه پدران پس از تولد فرزند در بسیاری از دستگاهها به طور کامل اجرا نمیشود و حتی درباره صداوسیما نیز شکایتهایی در این زمینه دریافت کردهایم».
از سوی دیگر، مرخصی زایمان ۹ ماهه برای زنان در بخش خصوصی در بسیاری موارد به طور کامل اجرا نمیشود و حتی ممکن است فرد پس از بازگشت، شغل خود را از دست بدهد.
این واقعیتها نشان میدهد که فاصله زیادی میان قوانین تصویبشده و اجرای عملی آنها در محیطهای کاری وجود دارد.
چرا محیط کار دوستدار خانواده برای جمعیت حیاتی است؟
دبیر ستاد ملی جمعیت در این باره میگوید: کشورهایی که در افزایش جمعیت موفق بودهاند، محیط کار دوستدار خانواده ایجاد کردهاند.
این جمله، خلاصه تجربه دهها سال سیاستگذاری جمعیتی در کشورهای مختلف جهان است. هر چقدر هم که تسهیلات فرزندآوری پرداخت شود، هر چقدر هم که وام ازدواج افزایش یابد، اگر زیرساختهای حمایتی در محیط کار وجود نداشته باشد، زنان و مردان شاغل همچنان با دغدغههای جدی برای فرزندآوری مواجه خواهند بود.
تصور کنید: زنی شاغل که پس از پایان مرخصی زایمان، باید نوزاد چندماهه خود را به مهدکودکی بسپارد که یا وجود ندارد یا کیفیت مناسبی ندارد. یا پدری که نمیتواند حتی چند روز پس از تولد فرزندش را در کنار خانواده باشد و همسر تازهزایمانکرده را تنها بگذارد.
این تصاویر، نه یک استثنا، که برای بسیاری از خانوادههای شاغل در ایران، واقعیت روزمره است.
نگاهی به جهان؛ چه چیزی کار میکند؟
کشورهای موفق در حوزه افزایش نرخ باروری، همگی مدلهای پیشرفتهای از محیط کار دوستدار خانواده را پیادهسازی کردهاند. این مدلها شامل موارد زیر است:
ایسلند و کشورهای اسکاندیناوی: مرخصی والدین برابر و طولانی برای پدر و مادر، با امکان استفاده انعطافپذیر و با حفظ حقوق کامل.
آلمان: کاهش ساعات کاری برای والدین با حفظ حقوق و امکان بازگشت به کار تماموقت پس از دوره فرزندپروری.
ژاپن: ایجاد مهدکودکهای داخل شرکتی و فرهنگ سازمانی که در آن پدران نیز تشویق به استفاده از مرخصی والدین میشوند.
این کشورها به این نتیجه رسیدهاند که حمایت از خانواده، هزینه نیست، سرمایهگذاری است. سرمایهگذاری روی آینده جمعیت، نیروی کار و پایداری اقتصادی.
راهکارهای عملی برای تحقق محیط کار دوستدار خانواده در ایران
دبیر ستاد ملی جمعیت تأکید میکند که متأسفانه در کشور ما دستگاهها هنوز جدی به این موضوع نپرداختهاند. برای تغییر این وضعیت، اقدامات زیر ضروری به نظر میرسد:
۱. نظارت جدی بر اجرای قوانین موجود:
مرخصی ۱۴ روزه پدران و مرخصی ۹ ماهه زایمان زنان، قوانینی هستند که تصویب شده اما به طور کامل اجرا نمیشوند. نهادهای نظارتی باید با جدیت بیشتری بر اجرای آنها نظارت کنند و با دستگاههای متخلف برخورد شود.
۲. ایجاد مهدکودک و اتاق مادر و کودک در ادارات و شرکتها:
این زیرساختها باید در تمام سازمانهای دولتی و شرکتهای خصوصی بالای ۵۰ نفر کارمند اجباری شود.
۳. ترویج ساعت کاری انعطافپذیر:
اجازه به والدین برای تنظیم ساعات کاری خود متناسب با نیازهای فرزندان، میتواند تأثیر شگرفی در کاهش استرس و افزایش رضایت شغلی و خانوادگی داشته باشد.
۴. تغییر فرهنگ سازمانی:
فرهنگی که در آن مردان نیز بدون ترس از انگ اجتماعی، از مرخصی والدین استفاده کنند و زنان باردار تحت فشار قرار نگیرند.
۵. ارائه مشوقهای مالی به بخش خصوصی:
برای شرکتهایی که استانداردهای محیط کار دوستدار خانواده را رعایت میکنند، مشوقهای مالیاتی یا کاهش حق بیمه در نظر گرفته شود.
فرصتی که نباید از دست داد
۲۸ اردیبهشت، روز «محیط کار دوستدار خانواده؛ آیندهساز جمعیت ایران» نه یک مناسبت تشریفاتی، که یک هشدار است. هشداری به تمام نهادهای مسئول که اگر به فکر آینده جمعیت ایران هستند، باید از امروز برای ایجاد محیطهای کاری حمایتگرا اقدام کنند.
دبیر ستاد ملی جمعیت امیدوار است در دولت چهاردهم بتوانیم اتحاد ملی و پایداری جمعیتی را برای ایران قوی محقق کنیم. اما این مهم بدون همکاری جدی وزارت کار، سازمان اداری و استخدامی، اتاق بازرگانی و تشکلهای کارگری و کارفرمایی، ممکن نخواهد بود.
محیط کار دوستدار خانواده، یعنی اینکه یک زن شاغل نگران نباشد اگر باردار شد، جایگاه شغلی خود را از دست میدهد. یعنی یک پدر بتواند چند روز پس از تولد فرزندش را در کنار خانواده باشد، بدون ترس از تذکر یا کسر حقوق. یعنی مادری که به سر کار میرود، بداند فرزندش در مهدکودک محل کار، در امنیت و سلامت است.
اینها لوکسترین امکانات دنیا نیستند. آنها حقوق اولیه هر خانواده شاغلی هستند. حقوقی که اگر ادا نشوند، نباید انتظار داشته باشیم جوانان این سرزمین با اشتیاق به سمت فرزندآوری بروند.