به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ تولد یک نوزاد، همیشه با شادی و امید همراه است، اما وقتی این تولد زودتر از موعد مقرر رخ می‌دهد، شادی والدین با نگرانی‌های فراوانی آمیخته می‌شود. نوزادان نارس، مهمانان زودرس این جهان هستند که برای ادامه مسیر زندگی، نیازمند مراقبت‌های ویژه و توجهی دوچندان می‌باشند. آگاهی والدین از نحوه صحیح مراقبت، تغذیه مناسب و نشانه‌های هشدار، می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در سلامت و آینده این نوزادان ایفا کند. در این گزارش، به بررسی جامع ابعاد مختلف مراقبت از نوزادان نارس، از روش «آغوشی» تا پیگیری‌های پس از ترخیص، می‌پردازیم.

نوزاد نارس کیست؟

به نوزادانی که قبل از هفته ۳۸ حاملگی به دنیا می‌آیند، «نوزادان پره‌مچور» یا «نارس» گفته می‌شود. این نوزادان به طور طبیعی وزن و اندازه کمتری دارند، زیرا زمان کافی برای رشد درون رحمی نداشته‌اند. آن‌ها فرصت کافی برای تکامل اعضای حیاتی مانند کلیه‌ها، ریه‌ها و کبد پیدا نکرده‌اند و مکانیسم تنظیم درجه حرارت بدنشان نیز به خوبی تکامل نیافته است؛ به همین دلیل در زمستان سرد و در تابستان گرم می‌شوند.

تغذیه این نوزادان نیز دشوار است، زیرا قدرت و هماهنگی کافی برای مکیدن را ندارند و به راحتی در معرض عفونت‌ها قرار می‌گیرند. میزان مشکلات و آسیب‌ها بستگی به درجه نارس بودن نوزاد دارد.

نوزاد کم‌وزن چه تفاوتی دارد؟

نوزادانی که به موقع به دنیا می‌آیند اما وزن کمتر از ۲.۵ کیلوگرم دارند، «نوزادان کم‌وزن» نامیده می‌شوند. این موضوع ممکن است ناشی از تغذیه ضعیف مادر، عفونت‌ها یا بیماری‌های قلبی و کلیوی باشد، اما اغلب علت خاصی پیدا نمی‌شود. به طور کلی، مادران سالم نسبت به مادران بیمار و سوءتغذیه، نوزادان با وزن طبیعی و در زمان مقرر بیشتری به دنیا می‌آورند.

مراقبت‌های ویژه برای نوزاد کم‌وزن

نوزادان با وزن کمتر به مراقبت ویژه و توجه خاص به تغذیه و درجه حرارت نیاز دارند. باید از آن‌ها به دقت مراقبت شده و در برابر عفونت و سرما محافظت شوند. نوزاد نارس ممکن است نیاز به بستری و مراقبت در بیمارستان داشته باشد.

گاهی نوزادان نارس توان یا هماهنگی لازم برای شیر خوردن را ندارند، اما شیر مادر برای آن‌ها ضروری است. در این شرایط، مادر می‌تواند شیر خود را با فشردن هاله رنگی نوک پستان با انگشتان دوشیده و به وسیله شیشه شیر با سوراخ ریز یا لوله‌ای که از طریق بینی یا دهان در معده گذاشته می‌شود، نوزاد را تغذیه کند.

در این دوران، نه تنها شیر مادر بهترین غذا برای کودک است، بلکه دوشیدن منظم پستان باعث تولید بیشتر شیر می‌شود و هنگامی که کودک توانایی مکیدن را به دست آورد، می‌تواند به خوبی از پستان تغذیه کند. شروع سریع شیرخشک منجر به قطع شیر مادر و محرومیت نوزاد نارس از فواید آن می‌شود.

دستگاه گوارش نوزاد بسیار حساس است و با شیر مادر مشکل خاصی نخواهد داشت. هر تلاشی باید برای شیردهی مادر به نوزاد صورت گیرد. هنگامی که نوزاد نارس به وزن ۲۵۰۰ گرم رسید، مراقبت خاص دیگری نیاز نخواهد داشت. والدین ممکن است در ابتدا در مورد بلند کردن و بغل کردن او دچار وحشت شوند، اما پس از مدتی عادت خواهند کرد.

آینده نوزادان نارس

این نوزادان ظریف، همانند بقیه نوزادان با وزن بالاتر هنگام تولد، رشد و تکامل پیدا خواهند کرد. آن‌ها ممکن است حتی افزایش وزن سریع‌تری نسبت به بقیه داشته باشند. در ابتدا ممکن است فعالیت و رشد کمتری نسبت به سایر کودکان هم سن خود داشته باشند، اما به زودی به حد آن‌ها خواهند رسید.

والدین نباید به مراقبت‌های ویژه ادامه دهند و علت را ظریف و حساس بودن نوزاد عنوان کنند. با نوزاد نارس، پس از طی دوران حساس و حیاتی، باید همانند یک کودک طبیعی رفتار شود.

مراقبت مادرانه آغوشی چیست و چرا اهمیت دارد؟

مراقبت مادرانه آغوشی، نوعی مراقبت از نوزادان نارس است که در آن نوزاد در تماس پوستی طولانی با مادر قرار می‌گیرد. این روش قابل استفاده، آسان و مؤثر برای ارتقای سلامت و بهداشت نوزادان نارس است.

نحوه انجام مراقبت آغوشی:

نوزاد را در وسط سینه مادر و در حالت عمودی، سینه به سینه قرار دهید و با یک بند محکم ببندید. سر را به یک طرف برگردانید و گردن را در وضعیت کمی کشیده به عقب نگه دارید. قسمت فوقانی بند درست زیر گردن نوزاد قرار می‌گیرد. این حالت موقعیت سر را برای باز نگه داشتن راه هوایی مناسب‌تر می‌کند و باعث تماس چشمی بین مادر و نوزاد می‌شود و از خم شدن سر به جلو یا عقب جلوگیری می‌کند.

ران‌ها باید خم شده و در حالت قورباغه‌ای قرار گیرند. بازوها نیز خم شده باشند. لباس نوزاد باید جلو باز باشد تا تماس پوست جلوی تنه نوزاد با جلوی سینه مادر برقرار شود. برای حفظ درجه حرارت سر نوزاد، باید از کلاه استفاده شود.

مراقبت از نوزاد پس از ترخیص

تنظیم درجه حرارت:

• درجه حرارت مناسب اتاق برای نوزاد نارس: ۲۵ تا ۲۶ درجه سانتی‌گراد

• از سردی دست‌ها و پاهای نوزاد جلوگیری شود.

• از قرار دادن نوزاد در کنار بخاری، رادیاتور، شوفاژ، جریان باد کولر و پنکه یا تابش مستقیم آفتاب پرهیز شود.

• کنترل درجه حرارت نوزاد (۳۶ تا ۳۶.۵ درجه زیر بغل) بهترین راه پیشگیری از مشکلات ناشی از گرما و سرما است.

• استفاده از کلاه، جوراب و دستکش در روزها و هفته‌های اول پس از ترخیص، به ویژه در فصول سرد، توصیه می‌شود.

• از قنداق کردن و پوشاندن لباس زیاد به نوزاد خودداری کنید. لباس ساده و یقه گشاد متناسب با فصل (از جنس نخی و پنبه) بپوشانید.

• مراقبت کانگرویی را ادامه دهید.

بهداشت و نظافت:

• حمام کردن: یک روز در میان یا حداقل هفته‌ای دو بار. در بقیه موارد از آب و پنبه برای نظافت استفاده کنید.

• ماساژ صحیح نوزاد در رشد او مؤثر است.

• تعداد دفعات طبیعی ادرار: ۷ تا ۸ بار در شبانه‌روز (بی‌رنگ) و مدفوع: ۲ تا ۴ بار در ۲۴ ساعت.

• برای پیشگیری از ادرار سوختگی، هر ۲ تا ۳ ساعت پوشک نوزاد را تعویض کرده و ناحیه آلوده را با آب ساده بشویید. در صورت قرمزی یا زخم به پزشک مراجعه کنید.

مراقبت‌های ویژه:

• مراقبت از محل ختنه: از آلودگی با مدفوع جلوگیری کرده و علائمی مانند قرمزی، خونریزی، تغییر رنگ، تورم، ترشح چرکی و عدم ادرار تا ۲۴ ساعت پس از ختنه را به پزشک اطلاع دهید.

• برجستگی پستان در نوزادان امری طبیعی است؛ از دوشیدن یا ماساژ پستان نوزاد جداً خودداری کنید.

• بند ناف نوزاد را تمیز و خشک نگه دارید و در زیر پوشک یا قنداق محبوس نکنید. نیازی به استفاده از الکل و مواد ضدعفونی نیست. در صورت مشاهده قرمزی، التهاب، ترشح چرکی زردرنگ و بدبو یا نشت خون اطراف ناف، با پزشک مشورت کنید.

• در صورت گرفتگی بینی، فقط با دستور پزشک از ۱ تا ۲ قطره کلرور سدیم در هر سوراخ استفاده کرده و با پوار (فین‌گیر) تمیز کنید.

خواب و استراحت:

• نوزاد به طور متوسط ۱۶ تا ۱۸ ساعت در شبانه‌روز می‌خوابد (از ۲۰ دقیقه تا ۳ ساعت).

• بهتر است سر نوزاد بالاتر و در زاویه ۳۰ درجه قرار گیرد و خم نشود.

• بهترین مدل خواباندن پس از شیردهی: به پهلو و در زاویه ۳۰ تا ۴۵ درجه (سطح شیبدار). نیم ساعت اول به پهلوی چپ و سپس به پهلوی راست.

• در ماه‌های اول زندگی، از مسافرت‌های طولانی و حضور در مهمانی‌های شلوغ پرهیز کنید. بوسیدن نوزاد ممکن است باعث انتقال بیماری شود (سیستم ایمنی نوزاد نارس ضعیف است).

تغذیه نوزاد نارس

شیر مادر برای نوزاد نارس ارجح است. حتی‌الامکان از شیشه و پستانک استفاده نشود. دفعات تغذیه بر اساس درخواست نوزاد و حداقل ۸ بار در ۲۴ ساعت (حداقل هر ۲ تا ۳ ساعت یک بار) و هر بار به مدت ۲۰ دقیقه است.

شیردهی هنگام شب ضروری است، به ویژه نوزادان دچار زردی را هر ۲ تا ۳ ساعت برای شیردهی بیدار کنید. شیردهی از هر دو پستان تداوم یابد.

در صورت خواب بودن نوزاد بیشتر از ۳ تا ۴ ساعت، احتمال کاهش قند خون وجود دارد؛ بنابراین بهتر است نوزاد بیدار شده و شیردهی از سر گرفته شود.

خیس بودن پوشک و افزایش وزن روزانه ۲۰ تا ۳۰ گرم یا هفته‌ای ۱۵۰ تا ۲۰۰ گرم، معیار مناسبی برای کافی بودن تغذیه است.

مادرانی که شیر کافی ندارند، باید از شیرخشک‌های مخصوص نوزادان نارس مانند «پره‌نان» و «ببلاک پره‌مچور» استفاده کنند. برای افزایش پروتئین و املاح شیر مادر، مکمل‌هایی مانند «اپتامیل» و «فورتی‌فایر» موجود است. طبق دستور پزشک، یک پیمانه از این مکمل‌ها را در ۲۵ تا ۵۰ سی‌سی شیر مادر حل کرده و به نوزاد داده می‌شود.

تغذیه نوزاد در شش ماه اول زندگی فقط با شیر مادر است. از دادن ترنجبین، شیرخشت، بارهنگ و آب قند به نوزاد خودداری کنید.

نکات مصرف دارو

• طبق دستور پزشک، مقدار مناسب قرص خوراکی را در هاون کوچک کاملاً کوبیده و پودر حاصل را با مقدار مناسب آب حل کرده و به نوزاد بخورانید.

• آنتی‌بیوتیک را حتماً سر ساعت استفاده کنید و هیچ دارویی را خودسرانه قطع یا کم و زیاد نکنید.

• نوزادان نارس معمولاً در ۱ تا ۳ ماهگی دچار کم‌خونی می‌شوند؛ بنابراین مصرف مکمل‌هایی مانند آهن، اسیدفولیک، مولتی‌ویتامین و ویتامین E طبق دستور پزشک را جدی بگیرید.

• نوزادان نارس مستعد دررفتگی تکاملی مفاصل لگن و نرمی استخوان هستند. مصرف مکمل ویتامین D و مکمل‌های شیر مادر حاوی کلسیم و فسفر را طبق دستور پزشک اجرا کنید.

• داروهای ضدتشنج مانند فنوباربیتال و فنی‌توئین را سر ساعت داده، به طور ناگهانی قطع نکنید و تا زمان نیاز استفاده کنید.

توجه: در حین حملات تشنج، برای جلوگیری از مسدود شدن راه هوایی و آسپیراسیون شیر، نوزاد را به پهلو قرار داده و راه هوایی او را باز نگه دارید. کنترل تب جهت جلوگیری از تشنج مجدد ضروری است.

علائم هشدار (نیاز به مراجعه فوری به پزشک)

• دیسترس تنفسی: تنفس نامنظم، همراه با ناله یا منقطع، تنفس تند و صدادار، تعداد تنفس بیش از ۶۰ در دقیقه

• تو کشیدگی زیر دنده‌ای، بین دنده‌ای، فوق جناغ و کلاویکول

• باز شدن بیش از حد پره‌های بینی هنگام تنفس

• هر مقدار تب (حتی کم)

• عدم تعادل درجه حرارت بدن

• اختلال در شیر خوردن (عدم شیر خوردن، اختلال بلع، آسپیراسیون یا قطع مکرر شیر خوردن)

• استفراغ، دیستانسیون شکم (نفخ و باد کردن شکم)

• عدم دفع مدفوع بیش از ۲ تا ۳ روز

• بی‌حالی و شیر نخوردن

• گریه و بی‌قراری غیرمتعارف

• قرمز یا کبود شدن ناگهانی همراه با آپنه یا دیسترس تنفسی

• استفراغ خونی یا خون در مدفوع

• تغییر رنگ پوست، کبودی (سیانوز)، لکه لکه شدن یا شبکه‌ای شدن ناگهانی رنگ پوست

• علائم مشکوک به تشنج (لرزش چانه، دست‌ها و پاها، فیکس شدن طولانی چشم‌ها، حالت شنا کردن، دوچرخه زدن پاها، سفت شدن ناگهانی اندام‌ها، ملچ و ملوچ کردن دهان، قطع تنفس، بی‌حالی ناگهانی)

• زردی بیشتر از زمان بستری

• کاهش وزن، ادرار نکردن یا ادرار کم

• خواب‌آلودگی، سردی بدن یا دست و پاها

• استفراغ پشت سر هم پس از هر بار تغذیه

• رنگ پریدگی، عفونت چشم‌ها

زمان مراجعه مجدد

اولین معاینه نوزاد پس از ترخیص باید ۲۴ تا ۴۸ ساعت بعد از ترخیص صورت گیرد. مراجعات بعدی هفته‌ای یک بار است تا زمانی که وزن نوزاد به ۲۰۰۰ تا ۲۵۰۰ گرم برسد. پس از آن مراجعات هر دو هفته یک بار و سپس ماهیانه است.

در هر زمانی پس از ترخیص اگر نوزاد بدحال شد (تب، شیر نخوردن، مکیدن ضعیف، استفراغ‌های مکرر، بی‌حالی، تشنج و...)، باید سریعاً به پزشک متخصص نوزادان مراجعه شود.

مدارک مورد نیاز در اولین ویزیت پس از ترخیص: جواب آزمایشات غربالگری و سایر آزمایشات درخواستی، سونوگرافی، خلاصه پرونده و...

پیگیری‌های پس از ترخیص

واکسیناسیون: جهت پیگیری انجام واکسیناسیون به نزدیکترین مرکز بهداشتی محل زندگی مراجعه کنید.

غربالگری بینایی (ROP): نوزادان نارس با سن حاملگی کمتر از ۳۴ هفته و وزن کمتر از ۲۰۰۰ گرم و تمامی نوزادان نارسی که سابقه دریافت اکسیژن و تهویه مکانیکی دارند، در معرض خطر عارضه نارسی شبکیه چشم (ROP) هستند. این نوزادان باید در ۴ تا ۶ هفتگی توسط فوق‌تخصص شبکیه چشم معاینه شوند.

غربالگری سلامت: جهت انجام تست غربالگری پس از ترخیص به نزدیکترین مرکز بهداشتی مراجعه کنید. غربالگری در نوزادان سالم در ۳ تا ۵ روزگی انجام می‌شود.

پیگیری‌های درمانی: آزمایشات تیروئید، معاینه ROP در ۴ تا ۶ هفتگی و دو تا سه ماهگی، شنوایی‌سنجی (ABR)، اکوکاردیوگرافی و سونوگرافی‌های توصیه شده باید طبق نظر پزشک انجام شود.