به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ دخترک با هیجان وارد آشپزخانه می‌شود تا ویدئویی را که از معلمش در یکی از شبکه‌های اجتماعی دیده به مادرش نشان دهد؛ ویدئویی که در آن معلم با صدای زنانه شعری از کتاب فارسی را می‌خواند. این صحنه‌ای است که این روزها در بسیاری از خانه‌ها تکرار می‌شود. اما پشت این اشتیاق کودکانه، پدیده‌ای در حال رشد است که کارشناسان و نهادهای نظارتی را نگران کرده است: «معلم‌بلاگری».
معلمان در شبکه‌های اجتماعی، از تصاویر دانش‌آموزان و لحظات کلاس درس به عنوان ابزاری برای جذب دنبال‌کننده و گاه درآمدزایی استفاده می‌کنند. آنچه در نگاه اول آموزش خلاقانه به نظر می‌رسد، در بسیاری از موارد به نقض حریم خصوصی کودکان و حتی «کودک‌آزاری» دیجیتال پهلو می‌زند. پلیس فتا اخیراً هشدار داده که در صورت رعایت نشدن حقوق کودکان در فیلم‌های منتشرشده، خانواده‌ها امکان شکایت از این معلمان را دارند.
از آموزش خلاقانه تا «استفاده ابزاری» از دانش‌آموز
معاون اجتماعی پلیس فتای فراجا در این باره می‌گوید: «فعالیت معلم‌ها در حوزه بلاگری مشکلی ندارد، چراکه این یک شیوه مرسوم در کل دنیاست. اگر چارچوب‌ها و قوانین آن کشور نقض نشود، فعالیت در این حوزه هیچ مشکلی ندارد.» اما او بلافاصله استثنا را مطرح می‌کند: «گاهی شاهد هستیم که برخی معلم‌بلاگرها برای جذب دنبال‌کننده، دست به خلاقیت‌هایی می‌زنند که ممکن است مخرب باشند. مثلاً در فیلمی دیده می‌شود دانش‌آموزانی که نمی‌توانند سؤالات را پاسخ دهند توسط سایر دانش‌آموزان تنبیه می‌شوند. انتشار این کلیپ اشکال دارد.»
این مقام انتظامی تأکید می‌کند که برخی معلمان «هنجارها و باورهای جامعه را کنار گذاشته و با فعالیت‌هایی، شخصیت کودک را زیر سؤال می‌برند.» به گفته او، «زمانی که یک کلیپ در حجم داخلی و بین‌المللی دیده می‌شود، احساسات عمومی را جریحه‌دار می‌کند؛ کلیپ‌هایی که بعضاً به توهین به خانواده دانش‌آموز یا خود او منجر می‌شود.»
هشدار آموزش‌وپرورش؛ دانش‌آموز ابزار درآمدزایی نیست
موضع وزارت آموزش‌وپرورش نیز در این باره صریح است. معاون آموزش ابتدایی این وزارتخانه تأکید کرده است: «کودکان نباید به هیچ عنوان ابزار درآمدزایی یا جذب مخاطب در فضای مجازی قرار بگیرند؛ حتی اگر فعالیتی با اهداف آموزشی انجام شود، در صورتی که موافقت خانواده‌ها را نداشته باشد یا جنبه تبلیغاتی و تجاری پیدا کند، غیرقابل قبول است» . او با استناد به قوانین داخلی و پیمان‌نامه جهانی حقوق کودک تصریح می‌کند که «انتشار تصاویر کودکان بدون رضایت آگاهانه والدین و خود کودک، نقض حریم شخصی محسوب می‌شود» .
این هشدار در حالی مطرح می‌شود که پیش از این نیز سخنگوی وزارت آموزش‌وپرورش اعلام کرده بود: «خیلی جدی اعلام کردیم که کسی حق ندارد از دانش‌آموزان استفاده ابزاری کند و دانش‌آموز را در معرض استرس و تنش روانی قرار دهد» . با این حال، گزارش‌ها حاکی از آن است که با وجود اعلام ممنوعیت، همچنان شاهد فعالیت معلم‌بلاگرها در فضای مجازی هستیم و نظارت مؤثری بر این اقدامات صورت نمی‌گیرد .
ریشه‌ها؛ از کرونا تا «برندسازی» معلمان
کارشناسان آموزشی، ریشه رشد این پدیده را در دوران همه‌گیری کرونا و مهاجرت اجباری آموزش به فضای مجازی جستجو می‌کنند. یک مشاور مدرسه در این باره می‌گوید: «در دوران پساکرونا فضای آموزش مجازی به نوعی تغییر کرد و محتوای آموزشی کمکم به انحراف کشیده شد. پس از مدتی، این فضاهای آموزشی به فضاهایی تبدیل شد که صرفاً مفاهیم آموزشی را دنبال نمی‌کردند بلکه اولویت آموزشی به نوعی کنار رفت و آموزش‌ها جنبه تبلیغی پیدا کرد که عمدتاً برای کسب منافع بودند» . به گفته او، «معلمان برای اینکه بتوانند جذابیت سطح کلاس را بالا ببرند از هر ابزار و شیوه‌ای استفاده کردند تا عملکرد خود را بیشتر در معرض دید قرار دهند. در اینجا دیگر آموزش در اولویت نیست» .
پیامدهای روانی؛ کودک به مثابه «نمایش‌دهنده»
آسیب‌شناسی این پدیده فراتر از نقض حریم خصوصی است. کارشناسان حوزه کودک هشدار می‌دهند که قرار گرفتن کودکان در معرض دوربین و انتشار تصاویرشان برای جذب مخاطب، اثرات عمیقی بر شکل‌گیری شخصیت و عزت نفس آنان بر جای می‌گذارد. یک روان‌شناس کودک در این باره می‌گوید: «پدر و مادرهای بلاگر با قراردادن فرزند خود به عنوان یک نمایش‌دهنده، به کودکان خود این باور را می‌دهند که حس ارزشمندی‌اش را در عوامل ظاهری دنبال کنند و این کودکان در آینده متوجه می‌شوند که این مسائل ارزش‌های واقعی نیست و دچار تناقض در ارزشمندی شده و به شدت آسیب می‌بینند» .
او همچنین به فقدان تفکر انتقادی در این کودکان اشاره می‌کند: «ممکن است کودک در سنین بزرگسالی از پخش شدن محتواهای شخصی خود احساس حقارت و پشیمانی بسیار داشته باشد و حتی بابت آن تا سال‌ها مسخره شود، اما حق اعتراضی ندارد و توانایی پاک کردن آن را ندارد» . این آسیب‌ها در مورد معلم‌بلاگرها نیز صادق است؛ با این تفاوت که رابطه قدرت میان معلم و دانش‌آموز، امکان اعتراض کودک یا خانواده او را پیچیده‌تر می‌کند.
مسئولیت خانواده‌ها؛ نظارت یا همراهی؟
در شرایطی که نهادهای نظارتی و قانونی هنوز نتوانسته‌اند چارچوب مشخصی برای فعالیت معلمان در فضای مجازی تعیین کنند، نقش خانواده‌ها بیش از پیش برجسته می‌شود. پلیس فتا از خانواده‌ها خواسته که در صورت مشاهده انتشار تصاویر فرزندانشان بدون رضایت، شکایت خود را پیگیری کنند. اما کارشناسان حقوق کودک تأکید می‌کنند که نباید تمام بار مسئولیت را بر دوش والدین گذاشت. یک پژوهشگر حقوق کودک می‌گوید: «بسیاری از والدین خودشان قربانی همین وضعیت هستند» و بر لزوم «آموزش سواد رسانه‌ای از دبستان» و «نقش فعال‌تر مدارس در آموزش امنیت دیجیتال» تأکید می‌کند .
جمع‌بندی؛ مرز باریک آموزش و بهره‌کشی
آنچه «معلم‌بلاگری» را به مسئله‌ای جدی برای خانواده‌ها تبدیل می‌کند، مرز باریک میان «آموزش خلاقانه» و «بهره‌کشی از کودک» است. معلمی که با خلاقیت، درس را برای دانش‌آموز جذاب می‌کند، با معلمی که از لحظات کلاس برای جذب فالوور و درآمدزایی فیلم می‌سازد، در دو نقطه متفاوت ایستاده‌اند. در یک سو، آموزش و در سوی دیگر، استفاده ابزاری از کودکی که نه توان اعتراض دارد و نه درک کاملی از پیامدهای انتشار ابدی تصاویرش در فضای مجازی.
قانون‌گذاران و نهادهای نظارتی باید هرچه زودتر چارچوب شفافی برای فعالیت معلمان در فضای مجازی تعیین کنند؛ چارچوبی که هم امکان استفاده از ظرفیت‌های مثبت آموزش دیجیتال را فراهم کند و هم حریم کودکان را به عنوان خط سرخ غیرقابل عبور حفظ کند. تا آن زمان، خانواده‌ها باید با حساسیت بیشتری تصاویری را که از فرزندانشان در فضای مجازی منتشر می‌شود رصد کنند و در صورت لزوم، از حق قانونی خود برای شکایت استفاده کنند.