به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ دوران نوجوانی، دوره تجربه‌کردن، کنجکاوی و تلاش برای پذیرفته‌شدن در جمع دوستان است؛ ویژگی‌هایی که اگر با آگاهی کافی و حمایت خانواده همراه نباشد، ممکن است نوجوان را به سمت رفتارهای پرخطر، از جمله مصرف سیگار و قلیان سوق دهد. در چنین شرایطی، پرسش مهم برای بسیاری از والدین این است که چگونه می‌توانند بدون ایجاد تنش و فاصله عاطفی، فرزندان خود را از تجربه مصرف دخانیات دور نگه دارند؟

پیشگیری از مصرف دخانیات تنها با تذکرهای مکرر یا هشدار درباره بیماری‌ها محقق نمی‌شود. نوجوان باید در خانواده فرصت گفت‌وگو داشته باشد، بتواند درباره فشارهای دوستان و کنجکاوی‌های خود صحبت کند و مهارت تصمیم‌گیری مستقل را بیاموزد. در کنار این موارد، رفتار والدین و فضای حاکم بر خانه نیز در شکل‌گیری نگرش فرزندان نسبت به سیگار و قلیان نقش دارد.

چرا برخی نوجوانان به سیگار و قلیان گرایش پیدا می‌کنند؟

گرایش نوجوانان به دخانیات دلایل مختلفی دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به کنجکاوی یا تأثیر دوستان محدود کرد. تمایل به پذیرفته‌شدن در جمع، تجربه‌کردن رفتارهای بزرگسالان، تصور جذابیت مصرف دخانیات، فشار روانی و تلاش برای کنارآمدن با اضطراب یا مشکلات شخصی، از جمله عواملی هستند که ممکن است در این گرایش نقش داشته باشند.

سازمان جهانی بهداشت نیز از تأثیر خانواده، دوستان و محیط اجتماعی بر نگرش جوانان نسبت به دخانیات سخن گفته است. وقتی نوجوان در اطراف خود مصرف سیگار و قلیان را رفتاری عادی و پذیرفته‌شده می‌بیند، ممکن است خطرهای آن را کمتر جدی بگیرد.

از سوی دیگر، بعضی نوجوانان برای آنکه در جمع دوستان خود احساس طردشدگی نکنند، به رفتارهایی تن می‌دهند که در حالت عادی تمایلی به انجام آن ندارند. بنابراین، آموزش مقابله با فشار همسالان و تقویت اعتمادبه‌نفس، بخشی مهم از فرایند پیشگیری است.

والدین؛ نخستین الگوهای رفتاری فرزندان

نوجوانان تنها از توصیه‌های والدین تأثیر نمی‌پذیرند؛ رفتار روزمره آنان را نیز زیر نظر دارند. اگر در خانه مصرف سیگار یا قلیان عادی تلقی شود، ممکن است پیام‌های هشداردهنده والدین درباره مضرات آن با رفتار مشاهده‌شده در محیط خانواده تناقض پیدا کند.

به همین دلیل، والدینی که می‌خواهند فرزندانشان از دخانیات دور بمانند، بهتر است از خود شروع کنند. پرهیز از مصرف دخانیات در خانه، خودداری از توصیف سیگار و قلیان به‌عنوان وسیله‌ای برای تفریح یا کاهش استرس و نشان‌دادن رفتارهای سالم برای مواجهه با مشکلات، می‌تواند پیام روشن‌تری به فرزندان منتقل کند.

اگر یکی از والدین سیگار یا قلیان مصرف می‌کند، پنهان‌کردن واقعیت یا انکار خطرها راهکار مناسبی نیست. گفت‌وگویی صادقانه درباره وابستگی به نیکوتین، دشواری ترک و آسیب‌های مصرف دخانیات می‌تواند به نوجوان کمک کند میان رفتار بزرگسالان و انتخاب سالم برای زندگی خود تفاوت قائل شود.

به‌جای سخنرانی، گفت‌وگو کنید

یکی از اشتباهات رایج در مواجهه با نوجوانان، تبدیل موضوع دخانیات به سخنرانی‌های طولانی، تهدید یا سرزنش است. چنین برخوردهایی ممکن است نوجوان را به سکوت و پنهان‌کاری سوق دهد؛ درحالی‌که هدف والدین باید ایجاد فضایی امن برای پرسیدن، شنیدن و گفت‌وگو باشد.

والدین می‌توانند در موقعیت‌های طبیعی، مانند تماشای یک فیلم یا مشاهده رفتارهای اجتماعی، درباره مصرف سیگار و قلیان صحبت کنند. پرسش‌هایی مانند «به نظرت چرا بعضی‌ها در جمع دوستانشان سیگار را امتحان می‌کنند؟» یا «اگر دوستت به تو تعارف کند، چه واکنشی نشان می‌دهی؟» به نوجوان فرصت می‌دهد بدون احساس بازخواست، نظر خود را بیان کند.

در این گفت‌وگوها بهتر است به‌جای اغراق یا ترساندن، اطلاعات درست و متناسب با سن فرزند ارائه شود. نوجوان باید بداند که مصرف دخانیات، حتی اگر در ابتدا تفریحی یا گهگاهی به نظر برسد، می‌تواند زمینه وابستگی به نیکوتین را فراهم کند.

مهارت «نه گفتن» را به فرزندان بیاموزیم

صرف اطلاع از مضرات سیگار و قلیان، همیشه برای مقاومت در برابر فشار دوستان کافی نیست. نوجوان باید بداند در موقعیت واقعی چگونه تصمیم خود را بیان کند و بدون درگیری یا احساس ضعف، پیشنهاد مصرف دخانیات را رد کند.

والدین می‌توانند با فرزند خود موقعیت‌های فرضی را تمرین کنند؛ برای مثال، اگر یکی از دوستانش در یک دورهمی قلیان تعارف کرد، چه پاسخی بدهد؟ پاسخ‌هایی ساده مانند «نه، من مصرف نمی‌کنم»، «بهش علاقه ندارم» یا «ترجیح می‌دم امتحانش نکنم» می‌تواند به نوجوان کمک کند برای چنین موقعیت‌هایی آماده باشد.

همچنین لازم است به او توضیح داده شود که مخالفت با پیشنهاد دوستان، به معنای بی‌احترامی یا ازدست‌دادن ارزش اجتماعی نیست. نوجوانی که اعتمادبه‌نفس بیشتری دارد و برای پذیرفته‌شدن در جمع به تأیید دیگران وابسته نیست، فرصت بیشتری برای تصمیم‌گیری مستقل خواهد داشت.

دوستان فرزندمان را بشناسیم، نه اینکه او را محاصره کنیم

آگاهی از روابط اجتماعی نوجوان اهمیت دارد؛ اما نظارت والدین نباید به کنترل افراطی، بازجویی یا محدودکردن بی‌دلیل ارتباطات او تبدیل شود. شناخت دوستان فرزند، آگاهی از محل رفت‌وآمدها و ارتباط محترمانه با خانواده‌های دیگر، به والدین کمک می‌کند در صورت وجود خطر، به‌موقع وارد عمل شوند.

بر اساس راهنمای مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، آگاهی والدین از فعالیت‌ها و دوستان نوجوان، تعیین انتظارات روشن و پیگیری منظم آنها با کاهش برخی رفتارهای پرخطر، از جمله مصرف دخانیات، ارتباط دارد.

در کنار نظارت، باید به نوجوان فرصت استقلال متناسب با سنش داده شود. وقتی فرزند احساس کند والدین به او اعتماد دارند و در صورت بروز مشکل به‌جای تحقیر از او حمایت می‌کنند، احتمال بیشتری وجود دارد که درباره تجربه‌ها و نگرانی‌های خود با خانواده صحبت کند.

قلیان را بی‌خطر تلقی نکنیم

یکی از موانع پیشگیری از مصرف دخانیات، تصور نادرست درباره کم‌خطر بودن قلیان در مقایسه با سیگار است. گاهی خانواده‌ها مصرف قلیان را به دلیل رایج‌بودن در دورهمی‌ها یا استفاده از آب در دستگاه آن، رفتاری کم‌خطر می‌دانند؛ درحالی‌که عبور دود از آب، مواد سمی آن را بی‌خطر نمی‌کند.

مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا تأکید می‌کند که مصرف قلیان با خطرهای جدی سلامت همراه است و جایگزین ایمنی برای سیگار محسوب نمی‌شود. همچنین قرارگرفتن در معرض دود دست‌دوم دخانیات نیز می‌تواند برای اطرافیان زیان‌آور باشد.

به همین دلیل، بهتر است والدین از عادی‌سازی مصرف قلیان در مهمانی‌ها و جمع‌های خانوادگی خودداری کنند و محیط خانه را عاری از دود سیگار و قلیان نگه دارند. پیام پیشگیری زمانی اثرگذارتر است که میان توصیه‌های خانواده و رفتار عملی بزرگسالان هماهنگی وجود داشته باشد.

برای کاهش استرس، جایگزین سالم بسازیم

برخی نوجوانان ممکن است تصور کنند سیگار یا قلیان به آرام‌شدن، کاهش اضطراب یا فراموش‌کردن مشکلات کمک می‌کند. در چنین شرایطی، صرفاً منع مصرف کافی نیست؛ باید به علت فشار روانی نیز توجه کرد.

گفت‌وگو درباره نگرانی‌های تحصیلی، روابط دوستانه، مشکلات خانوادگی و احساسات ناخوشایند، به نوجوان کمک می‌کند راه‌های سالم‌تری برای کنارآمدن با دشواری‌ها پیدا کند. ورزش، فعالیت‌های گروهی، هنر، خواب کافی و تمرین روش‌های آرام‌سازی می‌توانند بخشی از این جایگزین‌ها باشند.

اگر اضطراب، خلق پایین یا مشکلات رفتاری نوجوان پایدار است و زندگی روزمره او را تحت تأثیر قرار می‌دهد، مراجعه به روان‌شناس یا متخصص سلامت نوجوان می‌تواند به شناسایی علت و انتخاب راهکار مناسب کمک کند.

اگر فرزندمان سیگار یا قلیان مصرف کرد، چه کنیم؟

آگاهی از مصرف دخانیات توسط فرزند ممکن است والدین را نگران یا عصبانی کند؛ اما واکنش نخست آنها می‌تواند بر ادامه ارتباط با نوجوان تأثیر بگذارد. تحقیر، تهدید و برچسب‌زدن، جای گفت‌وگوی مؤثر را نمی‌گیرد.

در قدم اول، بهتر است والدین با آرامش درباره تجربه فرزند، دفعات مصرف، موقعیت‌های وقوع آن و دلایل احتمالی شروع مصرف سؤال کنند. هدف، توجیه رفتار نیست؛ بلکه شناخت شرایطی است که به این رفتار منجر شده تا بتوان برای تغییر آن برنامه‌ریزی کرد.

اگر مصرف تکرار می‌شود یا نشانه‌هایی از وابستگی وجود دارد، بهتر است از پزشک یا متخصص سلامت نوجوان کمک گرفته شود. وابستگی به نیکوتین ممکن است ترک را دشوار کند و نوجوان برای کنارگذاشتن مصرف به حمایت تخصصی نیاز داشته باشد. خانواده باید در این مسیر همراه او باشد، نه اینکه با سرزنش، او را از درخواست کمک منصرف کند.

پیشگیری از دخانیات از خانه آغاز می‌شود

دور نگه‌داشتن فرزندان از سیگار و قلیان، با یک هشدار یا گفت‌وگوی مقطعی محقق نمی‌شود. این هدف به مجموعه‌ای از رفتارهای مستمر نیاز دارد: الگوی سالم والدین، رابطه عاطفی قابل اعتماد، آموزش واقع‌بینانه درباره خطرهای دخانیات، شناخت دوستان، تعیین مرزهای روشن و تقویت مهارت مقابله با فشار همسالان.

خانواده نمی‌تواند تمام موقعیت‌های زندگی نوجوان را کنترل کند؛ اما می‌تواند شرایطی فراهم آورد که فرزند برای تصمیم‌گیری آگاهانه، مقاومت در برابر پیشنهادهای پرخطر و درخواست کمک در زمان نیاز، آمادگی بیشتری داشته باشد. در نهایت، پیشگیری مؤثر نه با ترساندن نوجوان، بلکه با آگاهی‌بخشی، اعتمادسازی و همراهی مستمر شکل می‌گیرد.