به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ تغییر و تحول در هر سطحی و در هر زمینهای با مقاومتهایی همراه است، اما اگر سازوکار مناسبی نداشته باشد، انتظارها از تغییر و تحول هم محقق نمیشود؛ در نتیجه باید در زمینه مطالبات اجتماعی و فرهنگسازی جهت اجرای برنامه ملی پزشکی خانواده و نظام ارجاع به طور ویژه اقدام شود.
در واقع جامعه باید بداند که برنامه ملی پزشکی خانواده و نظام ارجاع به دنبال چه اهدافی است و آیا اجرای آن منجر به سلامت بیشتر مردم خواهد شد یا فقط یک برنامه دستوری در نظام سلامت است؟
پزشکی خانواده برنامهای پیشگیری محور است
دولت چهاردهم در شرایطی به دنبال اجرای برنامه ملی پزشکی خانواده و نظام ارجاع است که نظام سلامت با چالشهای متعددی در زمینه تامین منابع مالی مواجه است؛ هرچند ذات این برنامه در طول زمان منجر به مدیریت هزینههای نظام سلامت خواهد شد، اما همه اهداف برنامه، مدیریت مالی نیست. در طول یک سال اخیر که وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تلاش میکند برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع را آرام آرام اجرایی کند، جامعه نتوانسته اطلاعات چندانی از آن کسب کند و یک نوع بی اطلاعی در این زمینه حاکم است.
«محمد جواد کبیر» عضو فرهنگستان علوم پزشکی در گفتوگو با خبرنگار سلامت ایرنا در این زمینه گفت: باید توجه داشت که رفتار مردم در عرض یک شب تغییر نمیکند، بلکه نیاز به زمان دارد. مردم تاکنون در فضای بیعدالتی از نظر بهرهمندی و دسترسی به خدمات سلامت قرار گرفتهاند و در نتیجه اولین اقدام، همراهی ارائه دهندگان خدمات سلامت است. برای این منظور، باید مدیران در سطوح مختلف به باور لازم برای اجرای این برنامه برسند.
وی ادامه داد: در حوزه اجتماعی برای اجرای برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع باید تلاش بیشتری انجام داده و کار را به شکلی آغاز کنیم که اجرای برنامه توسط مردم، پذیرفته شود. برنامه پزشکی خانواده، یک برنامه پیشگیری محور است و در ظرف نظام شبکه بهداشت باید اجرایی شود.
کبیر بیان کرد: در این برنامه باید به جامع بودن مراقبت و در نظر گرفتن سطوح پیشگیری توجه کرده و همچنین به مراقبت فعال توجه کنیم؛ اینکه فکر کنیم برنامه پزشکی خانواده یعنی اینکه مردم تا وقتی سالم هستند، نیازی به مراجعه پزشک ندارند و وقتی بیمار شدند باید مراجعه کنند، از اساس نادرست است. وقتی گفته میشود که دو هزار نفر جمعیت به یک تیم سلامت منتسب میشوند، یعنی این تیم باید با این جمعیت ارتباط گرفته و مختصات سلامت این افراد را سنجیده و بدانند؛ در غیر این صورت، برنامه پزشکی خانواده نمیتواند به ماموریتهای اصلی خود دست پیدا کند.
عضو فرهنگستان علوم پزشکی اظهار کرد: مردم باید مشاهده و احساس کنند که یک تیم به دنبال سلامت و هدایت آنهاست و در نتیجه اعتماد کرده و ادامه کار را از مسیر ارجاع، دنبال خواهند کرد؛ اما وقتی جامعه هنوز در سطح یک خدمات سلامت نتوانسته ارتباط خوبی با پزشک برقرار کرده و مستقیم به بیمارستان مراجعه میکند، یعنی نقص در پیاده سازی برنامه وجود دارد.
کبیر گفت: در حوزه اجتماعی باید سازمانهای مردم نهاد محور قرار گرفته و مردم خودشان نقش داشته باشند؛ کار با مردم، برای مردم و توسط مردم را باید مانند دوره کرونا، عینیت بخشید. برنامهای مانند پزشکی خانواده که یک برنامه اجتماعی است، باید توسط مردم تایید شده و همراهی و مشارکت مسئولانه و اثربخش داشته باشند و به نظر میرسد در این زمینه هنوز فاصلههایی وجود دارد.
آیا همه مشکلات با پزشکی خانواده حل میشود؟
هرچند به گفته مسئولان وزارت بهداشت، این بار قرار است برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع به صورت تدریجی و با شیب آرام پیش برود و مزایایی از جمله ساماندهی ارائه خدمات سلامت و کاهش پرداخت از جیب مردم دارد، اما باید توجه کرد که قرار نیست این برنامه، تمام مشکلات نظام سلامت را حل کند و در واقع نباید پزشکی خانواده و نظام ارجاع را چراغ جادویی برای حل همه مشکلات سلامت بدانیم.
«سید حسن امامی رضوی» رئیس کمیته فرهنگسازی، اطلاع رسانی و مشارکت اجتماعی برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع، مشاور وزیر بهداشت و عضو فرهنگستان علوم پزشکی در گفتوگو با خبرنگار سلامت ایرنا در این زمینه گفت: قرار نیست همه مشکلات نظام سلامت با برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع حل شود؛ در خیلی از کشورها، برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع جدا از هم اجرا میشوند. برنامه گسترش شبکه بهداشت در دهه ۶۰ و ادامه آن، یک برنامه تحولی برای تامین و ارتقای سلامت مردم بوده و پزشکی خانواده بدون نظام ارجاع نیز میتواند آن را تکمیل کند. حتی در آن زمان، پزشکان در شبکه بهداشت نیز با همین نگاه تربیت شده و در واقع این پزشکان، جمعیت مشخصی را تحت پوشش دارند.
نباید حس امنیت نسبت به حوزه سلامت از دست برود
بدون شک یکی از حوزههایی که همواره پاسخگوی نیازهای مردم و در هر شرایطی بوده و اندک فراز و نشیبهایی داشته، حوزه سلامت است؛ بنابراین نباید حوزه سلامت و پاسخگویی به نیازهای بیماران، به راحتی دستخوش تغییرات ناخوشایند شده و در واقع مردم باید احساس کنند که برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع، به دنبال حفظ سلامت جامعه است و نه محدودیت.
«علی رضا عسکری» رئیس مرکز مدیریت بیمارستانی و تعالی خدمات بالینی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در گفتوگو با خبرنگار سلامت ایرنا در این زمینه گفت: وقتی درباره برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع صحبت میکنیم، باید به روح این برنامه توجه کنیم؛ به واسطه این برنامه، سلامت مردم، متولی پیدا میکند. وقتی برنامه پزشکی خانواده در فارس اجرا میشد، همه به دنبال این مفهوم بودند که باید روی مولفههای سلامت مردم تاکید شود. یعنی اینکه یک بیمار دیابتی قبل از اینکه نیاز به دیالیز داشته باشد، شناسایی شده و تحت مراقبت قرار بگیرد.
وی ادامه داد: مردم در حوزه سلامت همچنان احساس میکنند که پناهگاهی وجود دارد و نباید این احساس امنیت از دست برود. در طرحهای آزمایشی اجرا شده در استانها نیز تاکید شده که این طور رفتار شود.
همکاری پزشکان با برنامه پزشکی خانواده
وجه دیگر اجرای برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع، پزشکان هستند؛ در واقع، پزشکان مجریان واقعی این برنامه خواهند بود و اگر همکاری پزشکان وجود نداشته باشد یا باور به این برنامه شکل نگیرد، برنامه فقط روی کاغذ اجرا میشود و در عمل نتیجهای نخواهد داشت.
عسکری در این زمینه بیان کرد: یکی از مشکلات، تعداد پزشکان عمومی همکار در طرح پزشکی خانواده شهری است؛ اگر یک شهر ۹۰ هزار نفری در این طرح باشد و هر ۳ هزار نفر به یک پزشک عمومی منتسب شوند، آن شهر به ۳۰ پزشک عمومی نیاز دارد که البته اغلب این تعداد پزشکی عمومی در هر شهر حضور دارند؛ اما امکان دارد جامعه پزشکی که اعلام همکاری کردهاند حدود ۵ نفر باشند.
رئیس مرکز مدیریت بیمارستانی و تعالی خدمات بالینی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ادامه داد: در حال حاضر وضعیت در همکاری متخصصان بسیار بهتر است؛ بر اساس ورژن جدید برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع، حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد متخصصان مورد نیاز در شهرهای پایلوت حضور دارند. در سطح دو و سه خدمات سلامت درخواست شده که ریاست دانشگاه علوم پزشکی با متخصصان صحبت کرده و تعهدات لازم را ارائه کند و این ارتباط دو طرفه شکل بگیرد. با شکلگیری تعامل به نظر میرسد در همکاری متخصصان در سطح دوم خدمات سلامت، مشکلی نخواهیم داشت.
برنامهای دستوری یا اصلاحات واقعی در نظام سلامت
در اینکه برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع میتواند اصلاحات متعددی در نظام ارائه خدمات سلامت ایجاد کند، هیچ شکی نیست؛ اما این هم بدیهی است که اجرای این برنامه با چالشهای متعددی در نظام سلامت همراه خواهد بود.
از طرفی مردم اطلاع چندانی از اجرای آن ندارند و در واقع تا زمانی که برنامه در شهرهای بیشتری گسترش پیدا نکرده، میزان همراهی اجتماعی به طور دقیق مشخص نخواهد شد و نمیتوان گفت که مردم تا چه میزان از مزایای آن اطلاع پیدا کردهاند.
اجرای برنامه به طور رسمی از اول تیر ماه ۱۴۰۵ در ۲۵ شهرستان آغاز شد و سپس در مرحله دوم، ۲۰ شهرستان دیگر نیز به این برنامه پیوستند که مجموع آن به ۴۵ شهرستان رسید. قرار بر این است که ۱۹ شهر دیگر در شهریور ماه به اجرای برنامه ملحق شده و در نهایت برنامه در ۶۴ شهر در سال جاری اجرا شود.
«علیرضا رئیسی» معاون بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در این زمینه در یک برنامه تلویزیونی گفت: در دورهای که دکتر پزشکیان، وزیر بهداشت بودند، برنامه پزشکی خانواده در روستاها آغاز شد و ایشان در دوره رئیس جمهوری، به دنبال اجرای قانون و برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع هستند. قبل از این، در روستاها و شهرهای با جمعیت کمتر از ۲۰ هزار نفر که حدود ۳۰ میلیون نفر جمعیت را شامل میشود، شکلی از این برنامه وجود داشت. در حدود یک سال اخیر، جلسههای کارشناسی مختلفی برگزار شد و حتی رئیس جمهوری نیز در جلسهها حضور داشته و پیگیری کردند. برای اجرای برنامه پزشکی خانواده، بهترین مسیر این است که از هر دانشگاه علوم پزشکی، یک شهرستان انتخاب شده و در آن استان، برنامه اجرا شده و معایب مشخص شده و سپس به سایر شهرستانهای یک استان، تسری پیدا کند.
وی ادامه داد: یکی از اصول اساسی برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع، دسترسی به خدمات و عدالت در سلامت است؛ رئیس جمهوری نیز در صحبتهای خود اشاره کردهاند که نمیشود در یک گوشه از کشور، خدمتی ارائه شده و در جای دیگر، هیچ خدمتی ارائه نشود.
رئیسی بیان کرد: این برنامه دو مرحله شامل استقرار و بهرهبرداری دارد؛ مرحله استقرار نیازمند تامین و اطمینان از زیرساختها دارد. این زیرساختها شامل نیروی انسانی، محل ارائه خدمت، سامانه یکپارچه و فناوری اطلاعات است. در این برنامه قرار است که هر خانوار، تحت پوشش یک تیم شامل پزشک، مراقب سلامت، ماما و سایر اعضا باشد و اگر یکی از اعضای خانواده، بیمار شود، میتواند به سطح بالاتر خدمات، ارجاع داده شود. در این برنامه، برای بیمار در سطح بالاتر، نوبت گرفته خواهد شد و روز و ساعت به او اعلام میشود.
معاون وزیر بهداشت اظهار کرد: اگر بیمار نیازمند بستری باشد، هزینه بستری او نیز رایگان خواهد بود. همچنین تمام سوابق فرد از جمله ویزیت و بستری، در پرونده الکترونیک بیمار ثبت و نگهداری خواهد شد. این برنامه در راستای عدالت در سلامت اجرا میشود.
رئیسی افزود: برنامه پزشکی خانواده باید سه تا چهار ماه در محیط واقعی اجرا شده و مشکلات و هزینهها احصا شده و تا پایان سال بتوانیم خروجی قطعی از اجرای برنامه در ۶۴ شهرستان کسب کنیم.
معاون بهداشت وزارت بهداشت گفت: برای اجرای این برنامه، فقط وزارت بهداشت دخیل نیست و سازمانهای بیمهگر نیز همکاری میکنند. اگر قرار به عدالت در سلامت باشد، بیمهها باید پای کار باشند که جلسههای متعددی با بیمهها داشتیم. همچنین سازمان برنامه و بودجه و مجلس شورای اسلامی نیز همکاری دارند.
رئیسی ادامه داد: بیش از ۱۰۰ کشور در دنیا، برنامه پزشکی خانواده را اجرا کردهاند؛ کشورهای مختلفی از نظر اقتصادی، به دنبال اجرای این برنامه به دلایل مختلف مانند عدالت و اقتصاد سلامت رفتهاند. ما برای اجرای این برنامه، منابع مالی کم نداریم، اما مشکل اصلی، انضباط مالی است؛ یعنی پول در حوزه سلامت باید به موقع پرداخت شده و در جای خودش هزینه شود.
وی بیان کرد: با توجه به ارادهای که در اجرای این برنامه وجود دارد، باید بر اساس قانون، برنامه پزشکی خانواده را اجرایی کنیم؛ در حال حاضر بهترین فرصت برای این کار است. هرچند امکان دارد برخی موانع و مشکلات وجود داشته باشد، اما این برنامه یک نوع پوست اندازی و تکامل در نظام سلامت است.