به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ فضای مجازی به عنوان یک ابزار دوسویه، هم میتواند عامل تقویت هویت دینی باشد و هم باعث تضعیف آن . در ماه محرم، این ویژگی بیش از هر زمان دیگری خود را نشان میدهد. از یک سو، شبکههای اجتماعی امکان اشتراکگذاری گسترده پیام عاشورا را فراهم میآورند و از سوی دیگر، زمینه را برای تحریف و سوءاستفاده از این فرهنگ غنی مهیا میکنند.
فرصتهای طلایی حضور محرم در فضای مجازی
۱. گسترش دامنه مخاطبان و جهانیسازی پیام عاشورا
شبکههای اجتماعی با قابلیت دسترسی آسان و دامنه وسیع مطالب متنوع، توانستهاند مخاطبان بسیاری را به خود جذب کنند . این ویژگی به هیئتهای مذهبی و فعالان فرهنگی اجازه میدهد تا پیام عاشورا را فراتر از مرزهای جغرافیایی و با سرعتی بیسابقه به گوش جهانیان برسانند. اشتراکگذاری محتوای مرتبط با محرم در این فضا موجب شده است که این مناسک مذهبی، که پیشتر محدود به جوامع شیعی بود، در سطحی بینالمللی مورد توجه قرار گیرد .
۲. جذب نسل جوان و نوجوان
نتایج پژوهشها نشان میدهد که بین میزان استفاده از شبکههای اجتماعی توسط جوانان و آگاهی، باور و اعتقاد آنان نسبت به مراسم مذهبی ارتباط مستقیم و معناداری وجود دارد . این یعنی فضای مجازی میتواند پلی مؤثر برای انتقال مفاهیم عاشورایی به نسلی باشد که ساعتها از روز خود را در این فضا سپری میکنند.
۳. تسهیل مشارکت و اطلاعرسانی
امکان پخش زنده مراسم عزاداری، اطلاعرسانی درباره برنامههای هیئتها و ایجاد گروههای مجازی برای هماهنگی امور خیریه و نذورات، از دیگر مزایای حضور محرم در فضای مجازی است. این فضا به ویژه برای افرادی که به دلایل مختلف امکان حضور فیزیکی در مراسم ندارند، فرصتی برای مشارکت در این آیینها فراهم میآورد .
تهدیدها و آسیبهای فضای مجازی برای محرم
۱. تحریف و روایتهای نادرست
متأسفانه گستردگی فضای مجازی، بستری برای انتشار مطالب تحریفشده و غیرمستند درباره واقعه کربلا نیز فراهم کرده است. محتوای تولیدشده توسط افراد ناآگاه یا جریانهای معاند، میتواند چهره واقعی عاشورا را مخدوش کرده و باورهای مخاطبان را دچار تردید کند. در برخی موارد، شاهد انتشار شبهات و مطالب تحریفآمیزی هستیم که به تضعیف بنیانهای اعتقادی جامعه، به ویژه نسل جوان، منجر میشود .
۲. کاهش تعاملات حضوری و صمیمیتهای جمعی
هرچند پخش زنده مراسم عزاداری در شبکههای اجتماعی میتواند مفید باشد، اما به هیچوجه جای ارتباطات چهرهبهچهره و حضور در جمع عزاداران را نمیگیرد. کارشناسان معتقدند که مراسمهای مجازی از آن حس همبستگی، همدلی و تعاملات عاطفی که در هیئتهای حضوری وجود دارد، بیبهرهاند . فضای مجازی در شرایط عادی نمیتواند جایگزین مناسبی برای مراسمهای حضوری باشد و نباید از اصل این برنامهها غفلت کرد .
۳. هویتهای جعلی و سوءاستفادههای احتمالی
فضای مجازی به دلیل وجود هویتهای جعلی، زمینه را برای سوءاستفاده از فرهنگ عاشورا فراهم میکند. افرادی با انگیزههای مختلف ممکن است با استفاده از پوشش و نمادهای عاشورایی، به دنبال اهداف اقتصادی، سیاسی یا تبلیغاتی خود باشند. همچنین، کلاهبرداریهای مرتبط با جمعآوری وجوه نذورات در فضای مجازی از دیگر آسیبهای جدی این حوزه است .
۴. ترویج خرافات و بدعتها
یکی از چالشهای جدی در فضای مجازی، انتشار محتواهای خرافی و بدعتآمیز در ایام محرم است. این محتواها که با فرهنگ اصیل عاشورا فاصله دارند، میتوانند به تدریج جایگزین معارف حقیقی شده و چهره واقعی قیام حسینی را مخدوش کنند .
راهکارهای بهرهگیری بهینه از فضای مجازی در محرم
۱. تولید محتوای باکیفیت و مستند
برای مقابله با تحریف و شایعات، ضروری است که فعالان فرهنگی و مذهبی به تولید محتوای مستند، علمی و باکیفیت در فضای مجازی بپردازند. ارائه روایتهای صحیح و معتبر از واقعه کربلا، پاسخ به شبهات و تبیین فلسفه قیام حسینی، از جمله اقدامات مؤثر در این زمینه است .
۲. ارتقای سواد رسانهای کاربران
آموزش سواد رسانهای به مخاطبان، به ویژه نسل جوان، میتواند آنان را در تشخیص محتوای صحیح از نادرست توانمند سازد. کاربران باید بدانند که هر مطلبی که در فضای مجازی منتشر میشود، لزوماً معتبر نیست و باید پیش از پذیرش و انتشار، صحت آن را از منابع معتبر بررسی کنند .
۳. استفاده از ظرفیت شبکههای اجتماعی برای آموزش
شبکههای اجتماعی میتوانند به عنوان بستری برای آموزش معارف عاشورایی به کودکان و نوجوانان مورد استفاده قرار گیرند. تولید انیمیشن، داستانهای تصویری، بازیهای تعاملی و محتوای جذاب و متناسب با نیازهای این گروه سنی، میتواند به انتقال مؤثر مفاهیم عاشورایی کمک کند.
۴. هماهنگی میان فضای مجازی و حضوری
بهترین رویکرد، ایجاد تعادل میان بهرهگیری از فرصتهای فضای مجازی و حفظ اصالت مراسمهای حضوری است. فضای مجازی باید به عنوان ابزاری برای اطلاعرسانی و تکمیلکننده حضور فیزیکی در هیئتها و تکایا مورد استفاده قرار گیرد، نه جایگزین آن .
جمعبندی
فضای مجازی در ایام محرم، هم فرصتی مغتنم برای گسترش پیام عاشورا و هم تهدیدی جدی برای تحریف و انحراف از آن است. استفاده هوشمندانه از این فضا، با تولید محتوای مستند و باکیفیت، ارتقای سواد رسانهای مخاطبان و ایجاد تعادل میان فعالیتهای مجازی و حضوری، میتواند به ترویج هرچه بهتر فرهنگ عاشورا کمک کند و از آسیبهای احتمالی جلوگیری نماید. همانگونه که کارشناسان تأکید میکنند، غفلت از آسیبهای فضای مجازی برای جامعه و نیز افراد آن بسیار خطرناک است ، و در عین حال، این فضا میتواند منارهای برای توسعه دین باشد اگر با آگاهی و برنامهریزی از آن استفاده شود .