به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ ادبیات کودک تنها مجموعهای از داستانها و شعرهای رنگارنگ نیست؛ بلکه نخستین دریچهای است که کودک از طریق آن با مفاهیمی چون خیالپردازی، همدلی، پرسشگری و شناخت جهان پیرامون آشنا میشود. بسیاری از متخصصان حوزه تعلیم و تربیت معتقدند تجربههای اولیه کودک در مواجهه با کتاب، نقشی تعیینکننده در شکلگیری شخصیت و مهارتهای ذهنی او دارد.
با این حال، در سالهای اخیر و همزمان با گسترش فناوریهای دیجیتال، توجه به کتاب و کتابخوانی در میان کودکان با چالشهایی جدی مواجه شده است. اگرچه هشدار درباره آسیبهای فضای مجازی افزایش یافته، اما به نظر میرسد جای خالی توجه به «جایگزین مناسب» همچنان احساس میشود.
وقتی «کمتر گوشی دیدن» جای «بیشتر کتاب خواندن» را میگیرد
امروزه بسیاری از والدین تلاش میکنند زمان استفاده فرزندانشان از تلفن همراه را محدود کنند، اما کمتر به این پرسش پاسخ داده میشود که چه جایگزینی برای این محدودیت در نظر گرفته شده است. آیا کودک به سمت کتاب هدایت میشود یا صرفاً از یک سرگرمی محروم میشود؟
کارشناسان معتقدند حذف یک عادت بدون جایگزینی مناسب، نهتنها پایدار نیست، بلکه ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد. در چنین شرایطی، کتاب میتواند یکی از بهترین گزینهها برای پر کردن این خلأ باشد؛ البته به شرط آنکه بهدرستی به کودک معرفی شود.
ظرفیتهای مغفول کتابخوانی در اردبیل
نگاهی به آمارها نشان میدهد زیرساختهای لازم برای ترویج مطالعه در برخی مناطق، از جمله استان اردبیل، تا حد قابل قبولی فراهم است. وجود ۸۲ کتابخانه عمومی، بیش از ۶۴ هزار عضو و دسترسی به بیش از یک میلیون نسخه کتاب، نشاندهنده ظرفیت بالای این استان در حوزه کتابخوانی است.
با این حال، کارشناسان تأکید میکنند که صرف دسترسی به کتاب کافی نیست. آنچه اهمیت دارد، ایجاد «عادت مطالعه» است؛ عادتی که باید از سالهای نخست زندگی و در محیط خانواده شکل بگیرد.
چرا برخی کتابها کودکان را جذب نمیکنند؟
یکی از پرسشهای مهم در این حوزه، کیفیت و جذابیت کتابهای کودک است. آیا کتابهای امروز توانستهاند با دنیای ذهنی کودکان ارتباط برقرار کنند؟
برخی فعالان حوزه کودک بر این باورند که بخشی از آثار منتشرشده، بیش از آنکه روایتمحور باشند، بر انتقال مستقیم پیامهای آموزشی و اخلاقی تمرکز دارند. در حالی که کودکان پیش از هر چیز به داستانی جذاب نیاز دارند؛ داستانی که آنها را درگیر کند، به تخیلشان میدان دهد و تجربهای لذتبخش از خواندن ایجاد کند.
در واقع، آموزش زمانی اثرگذار خواهد بود که در دل یک روایت جذاب و با شخصیتهایی باورپذیر شکل بگیرد، نه در قالب پیامهای مستقیم و شعاری.
نگاه خانوادهها؛ کتاب باید لذتبخش باشد
برخی والدین نیز همین دغدغه را مطرح میکنند. یکی از آنها میگوید: «وقتی برای فرزندم کتاب میخرم، بیشتر از هر چیز به این فکر میکنم که آیا این کتاب میتواند تخیل و خلاقیت او را تقویت کند یا نه.»
او معتقد است که برخی کتابها بیشتر جنبه آموزشی دارند تا داستانی و همین موضوع باعث میشود کودک ارتباط کمتری با آنها برقرار کند. به گفته این والد، اگر کتابها جذابتر باشند و فرصتهای بیشتری برای مطالعه در اختیار کودکان قرار گیرد، علاقه آنها به کتاب نیز افزایش خواهد یافت.
ضرورت جایگزینسازی بهجای محدودسازی
شهروز کامرانی، مدرس دانشگاه و کارشناس علوم تربیتی، با تأکید بر اهمیت مطالعه در رشد همهجانبه کودک، معتقد است: «گفتنِ صرفِ “گوشی نبین” راهکار مؤثری نیست؛ زیرا هر رفتار محدود شده باید با فعالیتی جذاب جایگزین شود.»
به گفته او، مطالعه، قصهخوانی، بازیهای سالم و فعالیتهای گروهی میتوانند جایگزین مناسبی برای استفاده طولانیمدت از تلفن همراه باشند. این فعالیتها علاوه بر تقویت مهارتهای شناختی، به رشد اجتماعی و عاطفی کودکان نیز کمک میکنند.
نقش تعیینکننده خانواده در شکلگیری عادت مطالعه
کارشناسان حوزه تربیتی بر یک نکته اتفاق نظر دارند: خانواده مهمترین عامل در شکلگیری عادت مطالعه در کودکان است. کودکان بیش از آنکه به توصیههای والدین گوش دهند، رفتار آنها را تقلید میکنند.
بنابراین، اگر مطالعه به بخشی از سبک زندگی خانواده تبدیل شود، کودک نیز بهطور طبیعی به کتاب علاقهمند خواهد شد. خواندن کتاب بهصورت مشترک، صحبت درباره داستانها و قرار دادن کتاب در دسترس کودک، از جمله راهکارهایی است که میتواند این عادت را تقویت کند.
خانواده؛ نخستین مدرسه کتابخوانی
میرناصر داودزاده، روانشناس خانواده، کودک و نوجوان، خانواده را نخستین و مهمترین بستر تربیتی میداند و میگوید: «در سالهای ابتدایی زندگی، بیشترین تأثیر تربیتی از سوی خانواده شکل میگیرد.»
او تأکید میکند در خانوادههایی که مطالعه جایگاهی ندارد، نمیتوان انتظار داشت کودکان به کتاب علاقهمند شوند. به گفته وی، ایجاد فضای مناسب برای مطالعه، اختصاص زمان مشخص برای کتابخوانی و تبدیل آن به بخشی از برنامه روزانه، از مهمترین راهکارهای ترویج این فرهنگ است.
نقش نهادهای فرهنگی؛ از برنامه تا نتیجه
در کنار خانواده، نهادهای فرهنگی نیز در تلاشاند تا زمینه آشتی کودکان با کتاب را فراهم کنند. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان یکی از مهمترین این نهادهاست که با اجرای برنامههای فرهنگی، هنری و ادبی، به دنبال ترویج فرهنگ مطالعه است.
بر اساس اعلام مسئولان این مجموعه در استان اردبیل، میزان امانت کتاب در مراکز کانون طی یک سال گذشته رشد ۱۰۰ درصدی داشته است؛ آماری که نشان میدهد اگر برنامهها متناسب با نیاز و علایق کودکان طراحی شود، میتوان آنها را به کتاب نزدیکتر کرد.
قصهای که نباید حذف شود
آنچه از مجموع دیدگاههای خانوادهها، کارشناسان و مسئولان برمیآید، این است که همه بر اهمیت مطالعه تأکید دارند، اما هنوز کتاب نتوانسته جایگاهی همتراز با فضای مجازی در زندگی کودکان پیدا کند.
واقعیت این است که هشدار درباره آسیبهای فضای مجازی، هرچند ضروری، اما کافی نیست. آنچه میتواند تأثیرگذار باشد، ارائه جایگزینی جذاب، در دسترس و متناسب با دنیای کودکان است؛ جایگزینی که در آن کتاب و قصه نقش محوری داشته باشند.
جمعبندی؛ بازگشت کتاب به زندگی کودکان
علاقه به مطالعه نه با اجبار شکل میگیرد و نه با توصیههای صرف؛ بلکه نتیجه تجربهای لذتبخش، حضور الگوهای مناسب در خانواده و دسترسی به کتابهای جذاب است.
شاید مهمترین پیام این روزها برای والدین و سیاستگذاران فرهنگی این باشد که کودکان بیش از محدودیت، به فرصت نیاز دارند؛ فرصت تجربه دنیای داستانها، کشف تخیل و لذت بردن از خواندن.
تنها در چنین شرایطی میتوان امید داشت که کتاب، بار دیگر جایگاه خود را در زندگی کودکان باز یابد و قصهها، همچنان بخشی جداییناپذیر از کودکی باقی بمانند.